भारत इलेक्ट्रॉनिक्समध्ये बनणार जागतिक महासत्ता? सेमीकंडक्टर आणि ग्राफिनमध्ये मोठी झेप, पण आव्हानेही अनेक!

भारताने इलेक्ट्रॉनिक्स प्रणाली डिझाइन आणि उत्पादन (ESDM) क्षेत्रात आपली पकड मजबूत करायला सुरुवात केली आहे.

सरकारने या क्षेत्राला चालना देण्यासाठी अनेक धोरणात्मक पावले उचलली आहेत, ज्यात सेमीकंडक्टर आणि ग्राफिनसारख्या आधुनिक मटेरिअल्सवर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे. देशात नुकत्याच झालेल्या GraphIN 2026 या ग्राफिन आणि द्विमितीय (2D) मटेरियलवरील आंतरराष्ट्रीय परिषदेने या प्रयत्नांना अधिक बळ दिले आहे. 'मेक इन इंडिया' आणि 'डिजिटल इंडिया'सारख्या महत्त्वाकांक्षी योजनांमधून देशांतर्गत उत्पादन आणि निर्यातीला प्रोत्साहन देण्याचे सरकारचे ध्येय आहे.

सेमीकंडक्टर क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक

भारताच्या सेमीकंडक्टर धोरणाचा कणा म्हणजे 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन' (ISM). या मिशन अंतर्गत, सहा राज्यांमध्ये सुमारे ₹1.6 लाख कोटी (US$19.2 बिलियन) किमतीच्या सेमीकंडक्टर उत्पादन प्रस्तावांना मंजुरी देण्यात आली आहे. सरकार सिलिकॉन फॅब आणि संबंधित सुविधांसाठी प्रकल्पाच्या 50% खर्चापर्यंत आर्थिक मदत देत आहे. यासोबतच, 'सेमीकॉन इंडिया प्रोग्राम' अंतर्गत डिझाइन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (DLI) स्कीम देशांतर्गत स्टार्टअप्स आणि MSMEs ना पाठिंबा देत आहे. या योजनेतून उत्पादन डिझाइनसाठी पात्र खर्चाच्या 50% पर्यंत भरपाई (₹15 कोटींपर्यंत) आणि विक्रीवर आधारित इन्सेंटिव्ह दिले जातात. या उपायांमुळे आयात अवलंबित्व कमी करून भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर मूल्य साखळीत उच्च-मूल्यवर्धित (high-value) विभागात स्थान मिळवण्याचे उद्दिष्ट आहे. एकूणच, 'मॉडिफाइड प्रोग्राम फॉर सेमीकंडक्टर्स अँड डिस्प्ले फॅब इकोसिस्टम' अंतर्गत 10 बिलियन अमेरिकन डॉलर्स पेक्षा जास्त गुंतवणूक करून भारताला जागतिक ESDM हब बनवण्याचे प्रयत्न सुरु आहेत. भारताची देशांतर्गत सेमीकंडक्टर बाजारपेठ 2023 मध्ये सुमारे 38 बिलियन अमेरिकन डॉलर्सची होती, जी 2030 पर्यंत 100-110 बिलियन अमेरिकन डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. तरीही, सध्या देशातील 90-95% सेमीकंडक्टर चिप्सची आयात केली जाते.

ग्राफिन: प्रयोगशाळेतून बाजारापर्यंतचा प्रवास

GraphIN 2026 परिषदेत, नोबेल पारितोषिक विजेते कोस्त्या नोवोसेलोव्ह यांनी ग्राफिनच्या प्रयोगशाळेतील संकल्पनेपासून ते प्रचंड तांत्रिक शक्यतांपर्यंतच्या प्रवासावर प्रकाश टाकला. त्याच्या अपवादात्मक इलेक्ट्रॉनिक, थर्मल आणि यांत्रिक गुणधर्मांमुळे ग्राफिन पुढील पिढीतील तंत्रज्ञानासाठी एक महत्त्वाचे मटेरियल ठरू शकते. परंतु, प्रयोगशाळेतील संकल्पनेतून मोठ्या प्रमाणावरील औद्योगिक वापरापर्यंतचा प्रवास अनेक आव्हानांनी भरलेला आहे. उच्च-गुणवत्तेचे ग्राफिन व्यावसायिक स्तरावर तयार करणे, त्याची अचूकता राखणे आणि उत्पादन वाढवताना सातत्य टिकवणे ही प्रमुख आव्हाने आहेत. तसेच, सध्याच्या मटेरियल्ससोबतची किंमतीची स्पर्धा मर्यादित आहे, कारण अनेक उद्योगांना कमी खर्चात पारंपरिक मटेरियल्समधूनही अपेक्षित कामगिरी मिळते. या अडचणी असूनही, जागतिक ग्राफिन बाजारपेठेत वाढ दिसून येत आहे. 2024 मध्ये 1.32 बिलियन अमेरिकन डॉलर्स असलेली ही बाजारपेठ 2028 पर्यंत 2.98 बिलियन अमेरिकन डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे.

क्षेत्राची सद्यस्थिती आणि बाजार निर्देशक

भारताच्या ESDM क्षेत्राची वाढ चांगली आहे. 2023 मध्ये इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यातीने 23.57 बिलियन अमेरिकन डॉलर्सचा टप्पा गाठला. 6 मार्च 2026 रोजी, निफ्टी 50 (NIFTY 50) निर्देशांकात 1.27% ची घट झाली, जो 24,450.45 अंकांवर बंद झाला. त्याच दिवशी निफ्टी 50 चा P/E रेशो 21.39 होता. इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनातील वाढ दर्शवणाऱ्या कंपन्या जसे की डायक्सन टेक्नॉलॉजीज (Dixon Technologies), सिरमा एसजीएस टेक्नॉलॉजी (Syrma SGS Technology) आणि केनेस टेक्नॉलॉजी (Kaynes Technology) या इकोसिस्टमच्या वाढीची क्षमता दर्शवतात.

जागतिक स्पर्धेत टिकण्याची आव्हाने

भारत सेमीकंडक्टर आणि आधुनिक मटेरिअल्समध्ये एक प्रमुख देश बनण्याच्या मार्गावर असला तरी, हे क्षेत्र अत्यंत स्पर्धात्मक आहे. जागतिक सेमीकंडक्टर उत्पादन तैवान, दक्षिण कोरिया आणि चीनमध्ये केंद्रित आहे. अमेरिका आणि युरोपियन युनियन (EU) सारखे देशही आपापल्या देशांतर्गत उत्पादनाला चालना देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन देत आहेत, ज्यामध्ये CHIPS Act चा समावेश आहे. चीनचे सरकार-आधारित धोरण स्वायत्ततेवर जोर देते, पण ते अत्याधुनिक चिप तंत्रज्ञानात मागे आहे. भारतासाठी, प्रगत फॅबसाठी परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व ही एक मोठी कमकुवत बाजू आहे. सेमीकंडक्टर उत्पादनामध्ये प्रचंड भांडवली खर्च आणि लागणारा वेळ ही मोठी आव्हाने आहेत. जटिल प्रक्रिया हाताळू शकणाऱ्या कुशल मनुष्यबळाची कमतरता हे एक गंभीर आव्हान आहे; ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारताचे उत्पादन कमी-मूल्याच्या असेंब्लीवर केंद्रित राहिले आहे. ग्राफिन क्षेत्रात, उत्पादनाचा जास्त खर्च आणि प्रमाण वाढवण्यातील अडचणींमुळे त्याचे मास-मार्केट उत्पादनांमध्ये एकत्रीकरण मर्यादित आहे. भू-राजकीय तणाव आणि व्यापार निर्बंध जागतिक पुरवठा साखळ्या अधिक गुंतागुंतीच्या करतात, ज्यामुळे भारताच्या आयात-अवलंबित परिसंस्थेत (ecosystem) अतिरिक्त धोका निर्माण होतो.

भविष्यातील वाटचाल

भारत 'इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन' (ISM) 2.0 च्या घोषणेद्वारे आपल्या सेमीकंडक्टर विकासाच्या पुढील टप्प्यासाठी सज्ज होत आहे. हे पुढील पाच ते सहा वर्षांसाठी या क्षेत्राला निरंतर धोरणात्मक पाठिंबा दर्शवते. या सातत्यपूर्ण फोकसमुळे सुरुवातीच्या मिशनमधून मिळालेल्या गतीला बळ मिळेल आणि भारताची स्वायत्त तांत्रिक क्षमता विकसित करण्याची वचनबद्धता अधिक दृढ होईल. भविष्यात AI ऍप्लिकेशन्ससाठी कंप्युटिंग पॉवर (computing power) कमी खर्चात उपलब्ध करून देण्यावर सरकारचा भर असेल. वाढती देशांतर्गत मागणी, सरकारी प्रोत्साहन आणि आंतरराष्ट्रीय भागीदारीमुळे भविष्यात विकासाला चालना मिळेल, ज्यामुळे भारत केवळ ग्राहक म्हणून नव्हे, तर जागतिक चिप इकोसिस्टममध्ये एक महत्त्वाचे योगदानकर्ता म्हणून उदयास येईल.