Whalesbook
भारताची AI आर्थिक वाटचाल: तब्बल १.७ ट्रिलियन डॉलर्सचे लक्ष्य!
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा स्वीकार भारताच्या आर्थिक भविष्याला आकार देणार आहे. KPMG च्या अहवालानुसार, २०३५ पर्यंत AI मुळे भारताला तब्बल १.७ ट्रिलियन डॉलर्स इतके मोठे आर्थिक मूल्य मिळण्याची शक्यता आहे. यामुळे भारत जागतिक स्तरावर एक स्वस्त आणि प्रभावी नवोपक्रमाचे केंद्र म्हणून उदयास येईल. हा आकडा जागतिक AI मार्केटमध्ये मोठे योगदान देईल, जे २०२६ मध्ये २.५२ ट्रिलियन डॉलर्स पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे, जी मागील वर्षाच्या तुलनेत ४४% वाढ दर्शवते. सध्या भारताचे देशांतर्गत AI मार्केट अंदाजे ७.६३ अब्ज डॉलर्स (२०२४) आहे, आणि २०३२ पर्यंत ते १३० अब्ज डॉलर्स पेक्षा जास्त होण्याची शक्यता आहे. नीती आयोगाने (NITI Aayog) देखील AI हे GDP वाढीचे एक प्रमुख साधन असल्याचे म्हटले आहे.
डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर: भारताचा युनिक AI पाया
भारताची AI क्षेत्रातील वाढ ही त्याच्या मजबूत डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (DPI) मुळे शक्य होत आहे. युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI), आधार, डिजीलॉकर आणि ई-संजीवनी यांसारखे प्लॅटफॉर्म्स मोठ्या प्रमाणावरील AI उपयोजनांसाठी एक मजबूत पाया तयार करत आहेत. हे प्लॅटफॉर्म्स अब्जावधी डिजिटल व्यवहार आणि सत्यापित ओळख माहिती प्रदान करतात, ज्यामुळे AI सोल्यूशन्ससाठी एक सुव्यवस्थित डेटा बॅकबोन तयार झाला आहे. UPI स्वतः दरमहा १२ अब्जाहून अधिक व्यवहार करते. भारतात BHASHINI सारख्या उपक्रमांद्वारे बहुभाषिक आणि कमी कनेक्टिव्हिटी असलेल्या वातावरणासाठी डोमेन-विशिष्ट भाषा मॉडेल्सवर भर दिला जात आहे, ज्यामुळे सर्वसमावेशकतेला चालना मिळते.
टॅलेंट पूल आणि कॉम्प्युट पॉवर: इकोसिस्टमला इंधन
भारतातील AI टॅलेंट पूलमध्ये २०१६ पासून लक्षणीय वाढ झाली आहे, तो आता तिप्पट झाला आहे आणि जागतिक स्तरावर त्याचे मोठे योगदान आहे. भारत AI टॅलेंटमध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर आहे आणि २०१६ ते २०२४ दरम्यान जगभरात सर्वाधिक वाढ नोंदवली आहे. २०२७ पर्यंत हे टॅलेंट १२.५ लाखांहून अधिक व्यावसायिकांपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. या मानवी भांडवलाला साथ देण्यासाठी, सरकार-समर्थित इंडिया AI मिशन (IndiaAI Mission) परवडणाऱ्या कॉम्प्युट ऍक्सेसचा विस्तार करत आहे. इंडिया AI कॉम्प्युट पोर्टल ३८,००० हून अधिक GPUs आणि १,०५० TPUs सबसिडी दरात उपलब्ध करून देत आहे, जे जागतिक व्यावसायिक दरांपेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी आहेत.
आव्हाने आणि धोके: वास्तवाचे भान
या आशावादी दृष्टिकोन असूनही, काही गंभीर आव्हाने आहेत. सर्वात मोठी चिंता म्हणजे नोकऱ्यांचे मोठे विस्थापन. IMF च्या अंदाजानुसार, जागतिक स्तरावर ४०% नोकऱ्या AI मुळे प्रभावित होऊ शकतात, आणि ही जोखीम भारतासाठी 'अत्यंत जास्त' मानली जात आहे. भारतीय IT सेवा क्षेत्राला देखील AI मुळे मोठा धक्का बसण्याची शक्यता आहे. जेफरीजच्या मते, जर वाढ मंदावली तर IT स्टॉक्समध्ये ३०% ते ६५% पर्यंत घट होऊ शकते, आणि पुढील चार वर्षांत ९% ते १२% उद्योग महसूल AI मुळे कमी होऊ शकतो. कुशल AI व्यावसायिकांची कमतरता, डेटा गोपनीयता आणि सुरक्षा चिंता देखील मोठ्या आहेत. भारताचे परदेशी AI प्लॅटफॉर्म्सवरील वाढते अवलंबित्व भू-राजकीय धक्क्यांना सामोरे जाण्याचा धोका वाढवते.
भविष्य: स्केल, सर्वसमावेशकता आणि जागतिक नेतृत्व
भारत आपल्या डिजिटल ताकदीचा उपयोग दीर्घकालीन आर्थिक नेतृत्व मिळवण्यासाठी आणि 'विकसित भारत २०४७' चे ध्येय साधण्यासाठी करत आहे. इंडिया AI मिशन सारख्या उपक्रमांद्वारे AI क्षेत्रासाठी सरकारची वचनबद्धता स्पष्ट आहे. हे धोरण स्केल आणि ऍक्सेसिबिलिटी या दोन्हींवर लक्ष केंद्रित करते, जेणेकरून भारतीय भाषा आणि व्हॉइस-आधारित साधनांवर लक्ष केंद्रित करून ग्रामीण लोकसंख्या आणि असंघटित क्षेत्रासह सर्वसामान्यांना फायदा होईल. जागतिक AI मार्केट २०२६ मध्ये २.५२ ट्रिलियन डॉलर्स पर्यंत पोहोचणार आहे, परंतु भारताचा विशेष DPI मॉडेल आणि धोरणात्मक गुंतवणूक विकासासाठी एक वेगळा मार्ग देऊ करते. सरकारी धोरण, वाढता टॅलेंट पूल आणि सार्वभौम AI विकासावर लक्ष केंद्रित करणे यामुळे भारत जागतिक AI लँडस्केपमध्ये एक महत्त्वाचा खेळाडू म्हणून उदयास येण्याची शक्यता आहे.