भारताचा AI दबदबा: मोठी झेप, पण सुरक्षेला मोठा तडाखा!

भारताची AI जगात मोठी झेप: प्रगतीसोबत धोकेही

भारत आता आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) स्वीकारण्यात जगात आघाडीवर आहे. युनायटेड स्टेट्सनंतर, एंटरप्राइज AI/ML व्यवहारांमध्ये भारताने जगात दुसरे स्थान पटकावले आहे. जून ते डिसेंबर २०२५ या काळात, भारतीय कंपन्यांनी तब्बल ८२.३ अब्ज AI/ML व्यवहार केले, जे आशिया-पॅसिफिक (APAC) प्रदेशातील एकूण व्यवहारांच्या जवळपास निम्मे आहेत. डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन, AI इन्फ्रास्ट्रक्चरमधील मोठी गुंतवणूक आणि AI-सक्षम वर्कफोर्स यामुळे ही वाढ शक्य झाली आहे. टेक्नॉलॉजी, मॅन्युफॅक्चरिंग, सर्विसेस आणि फायनान्स यांसारखे क्षेत्र या वाढीला चालना देत आहेत. अहवालानुसार, भारताची AI मार्केट २०२७ पर्यंत २०-२२ अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे, जी ३० टक्के कंपाउंड ॲन्युअल ग्रोथ रेट (CAGR) दर्शवते. NVIDIA, OpenAI, Google, Anthropic आणि Qualcomm सारखे मोठे टेक प्लेयर्स भारतात आपली गुंतवणूक आणि उपस्थिती वाढवत आहेत.

सुरक्षेतील मोठी तफावत: नवकल्पना (Innovation) मागे पडत आहे

या प्रभावी प्रगतीनंतरही, सुरक्षेच्या आघाडीवर एक मोठी तफावत दिसून येत आहे. Zscaler च्या २०२६ AI सिक्युरिटी रिपोर्टनुसार, AI नवकल्पना आणि संबंधित सुरक्षा उपायांमधील गतीमध्ये मोठी दरी आहे. अनेक कंपन्यांकडे त्यांच्या सक्रिय AI मॉडेल्सची किंवा फीचर्सची यादी देखील नाही, ज्यामुळे संवेदनशील डेटा धोक्यात येत आहे. Zscaler च्या इंडियातील CISO-in-Residence, सुवब्रता सिन्हा यांनी नमूद केले की, भारतात AI चा वेगवान अवलंब संस्थांना प्रभावीपणे नियंत्रित करण्याच्या क्षमतेपेक्षा जास्त आहे. त्यामुळे AI चा वापर समजून घेणे, डेटा फ्लोचे काळजीपूर्वक निरीक्षण करणे आणि झिरो-ट्रस्ट दृष्टिकोन वापरून नियंत्रणे लागू करणे अत्यंत आवश्यक आहे. AI द्वारे होणाऱ्या डेटा ट्रान्सफरचे प्रमाण खूप मोठे आहे; २०२५ मध्ये जगभरात AI ॲप्लिकेशन्समध्ये १८,००० टेराबाइट्स पेक्षा जास्त डेटा वापरला गेला, ज्यामुळे ChatGPT आणि Grammarly सारखी टूल्स कॉर्पोरेट इंटेलिजन्सचे मोठे भांडार बनली आहेत. उदाहरणार्थ, ChatGPT मुळे ४१० दशलक्ष डेटा लॉस प्रिव्हेन्शन (DLP) पॉलिसीचे उल्लंघन झाले, ज्यात सोर्स कोड आणि वैद्यकीय नोंदींसारखी संवेदनशील माहिती चोरण्याचा प्रयत्न झाला.

एजन्टिक AI: मशीन-स्पीड संघर्षाचा नवा मार्ग

"एजन्टिक AI" म्हणजे ऑटोनॉमस सिस्टीम्स, ज्या स्वतःहून योजना आखू शकतात आणि कृती करू शकतात. यामुळे सायबर धोक्यांचे एक नवीन स्वरूप समोर आले आहे. Zscaler संशोधकांना आढळले की, ॲडव्हर्सरियल परिस्थितीत तपासल्यास एंटरप्राइज AI सिस्टीम्समध्ये धक्कादायक व्हल्नरेबिलिटीज (Vulnerabilities) दिसून येतात. यात अत्यंत वेगाने गंभीर बिघाड (Critical Failures) होत आहेत. चाचण्यांदरम्यान, पहिल्या गंभीर बिघाडासाठी सरासरी वेळ केवळ १६ मिनिटे लागली, ९० टक्के सिस्टीम्स ९० मिनिटांत हॅक झाल्या आणि काही डिफेन्स तर फक्त १ सेकंदात भेदले गेले. या वेगाने होणाऱ्या हॅकिंगमुळे पारंपरिक सुरक्षा उपाय कालबाह्य ठरत आहेत. एजन्टिक AI चा वापर सायबर गुन्हेगार आणि राष्ट्र-राज्यांकडून (Nation-state actors) केला जात आहे, ज्यामुळे हल्ले स्वयंचलित होत आहेत. AI हल्ल्यांच्या साखळीतील अनेक टप्प्यांवर मदत करू शकते, जसे की व्हल्नरेबिलिटी ओळखणे किंवा एक्सप्लॉईट (Exploit) विकसित करणे. यामुळे AI-सक्षम हल्ले आता "नवीन सामान्य" (New Normal) बनले आहेत.

धोक्यांचे प्रमाण: AI मधील धोकादायक त्रुटी

Zscaler रिपोर्टमधील निष्कर्ष AI डिप्लॉयमेंटमधील (Deployment) सिस्टेमिक व्हल्नरेबिलिटीज (Systemic Vulnerabilities) स्पष्ट करतात. AI सिस्टीम्स ज्या वेगाने हॅक होतात—सरासरी १६ मिनिटांत गंभीर बिघाड—त्यामुळे इन्सिडेंट रिस्पॉन्स (Incident Response) साठी लागणारा वेळ खूप कमी होतो, ज्यामुळे पारंपरिक सुरक्षा फ्रेमवर्क अपुरे ठरतात. तसेच, AI सिस्टीम्स "ॲडव्हर्सरियल हल्ल्यांना" (Adversarial Attacks) बळी पडू शकतात, ज्यात चुकीचे किंवा दुर्भावनापूर्ण निर्णय घेण्यासाठी डेटा मॅनिप्युलेट (Manipulate) केला जातो. या हल्ल्यांमुळे निरुपद्रवी इनपुट धोकादायक कृतीत रूपांतरित होऊ शकतात, ज्याचे वास्तविक जगात गंभीर परिणाम होऊ शकतात. Zscaler, जे क्लाऊड सिक्युरिटीमध्ये (Cloud Security) एक आघाडीचे नाव आहे, त्याची मार्केट कॅपिटलायझेशन (Market Capitalization) अंदाजे २६-३५ अब्ज डॉलर्स आहे. मात्र, त्याचा नकारात्मक P/E रेशो (सुमारे -६४० ते -८५०) दर्शवतो की गुंतवणूकदार सध्याच्या नफ्यापेक्षा भविष्यातील वाढीवर अधिक लक्ष केंद्रित करत आहेत. AI धोक्यांच्या या वेगवान उत्क्रांतीमुळे, मशीन-स्पीडने स्केल (Scale) होणाऱ्या आणि जुळवून घेणाऱ्या हल्ल्यांना तोंड देण्यासाठी AI-ड्रिव्हन डिफेन्स स्ट्रॅटेजी (AI-driven defense strategy) आणि इंटेलिजन्ट झिरो ट्रस्ट आर्किटेक्चर्स (Intelligent Zero Trust Architectures) सारख्या उपायांची तातडीने गरज आहे.

भविष्यातील दिशा: AI-नेटिव्ह डिफेन्सची गरज

येणारी India AI Impact Summit २०२६, जी १६-२० फेब्रुवारी २०२६ दरम्यान होणार आहे, ती या वाढत्या सुरक्षा आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी एक महत्त्वाचे व्यासपीठ ठरेल. जागतिक तंत्रज्ञान नेते AI-चालित धोक्यांचा सामना करण्यासाठी मशीन-स्पीडवर काम करू शकणाऱ्या प्रगत उपायांवर चर्चा करतील. यात इंटेलिजन्ट सायबर सुरक्षा आर्किटेक्चर्स (Intelligent Cybersecurity Architectures) तैनात करणे आणि भारताची AI प्रगती गंभीर सुरक्षा समस्यांमध्ये बदलणार नाही याची खात्री करण्यासाठी अधिक चांगले गव्हर्नन्स (Governance) स्थापित करण्यावर भर दिला जाईल. AI चा वाढता वापर आणि यातील गंभीर व्हल्नरेबिलिटीज (Vulnerabilities) पाहता, ऑटोनॉमस सायबर थ्रेट्सच्या (Autonomous Cyber Threats) पुढील लाटेपासून बचाव करण्यासाठी विशेष सुरक्षा तंत्रज्ञानाची तातडीने गरज आहे.