भारतातील नोकरीचा बदलता चेहरा: अनुभवापेक्षा 'AI स्किल्स'ना सर्वाधिक मागणी!

अनुभव नाही, आता AI स्किल्सना महत्त्व!

देशातील कंपन्यांनी नोकरभरती आणि कर्मचाऱ्यांच्या विकासाची पद्धत बदलली आहे. आता वर्षांच्या अनुभवापेक्षा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मधील नैपुण्याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे. AI आता केवळ एक पर्यायी साधन न राहता, कामकाजाचा एक मूलभूत भाग बनला आहे. टीमलीज एड्युटेकचे (TeamLease Edtech) संस्थापक आणि सीईओ, शांतनू रूज यांच्या मते, 92% भारतीय नॉलेज वर्कर्स (Knowledge Workers) आधीच त्यांच्या दैनंदिन कामात AI चा वापर करत आहेत.

एका ताज्या अहवालानुसार, 80% भारतीय लीडर्स (Leaders) कमी अनुभव असलेल्या परंतु AI स्किल्स असलेल्या उमेदवारांना, जास्त अनुभवी पण AI ज्ञान नसलेल्या उमेदवारांपेक्षा प्राधान्य देतील. AI प्रोफेशनल्सची मागणी प्रचंड वाढली असून, 2026 पर्यंत भारताला 10 लाखांहून अधिक AI प्रोफेशनल्सची गरज भासेल, असा अंदाज आहे. केवळ जनरेटिव्ह AI (Generative AI) मुळे कामाच्या 60-70% तासांतील ॲक्टिव्हिटीजवर (Activities) परिणाम होऊ शकतो.

प्रमुख इंडस्ट्रीजमध्ये AI चा दबदबा

टेक्नॉलॉजी, बँकिंग, फायनान्शियल सर्व्हिसेस अँड इन्शुरन्स (BFSI) आणि ग्लोबल कॅपॅबिलिटी सेंटर्स (GCCs) या क्षेत्रांमध्ये हा बदल सर्वाधिक स्पष्टपणे दिसून येत आहे. BFSI क्षेत्रात, AI मुळे डिजिटल बदल घडत आहेत, ज्यामुळे रिस्क मॅनेजमेंट, फ्रॉड डिटेक्शन (Fraud Detection) आणि ग्राहक सेवा सुधारत आहे. या क्षेत्रात AI ॲप्लिकेशन्समुळे अब्जावधींची बचत होण्याची शक्यता आहे आणि 2033 पर्यंत या क्षेत्राचे मार्केट साइज $8 अब्ज पेक्षा जास्त होऊ शकते. भारतातील GCCs (Global Capability Centers) आता AI-नेटिव्ह हब (AI-native hubs) बनत आहेत, जे एजंटिक AI (Agentic AI) आणि GenAI मध्ये मोठी गुंतवणूक करत आहेत. भारतीय IT कंपन्या देखील AI मध्ये मोठी गुंतवणूक करत असून, लाखो कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण देत आहेत, ज्यामुळे भारत एंटरप्राइज AI ॲडॉप्शनसाठी (Enterprise AI Adoption) एक महत्त्वाचे केंद्र बनत आहे.

AI मुळे बदलणार नोकऱ्या आणि करिअरचे मार्ग

AI मुळे करिअरचे मार्ग आणि परफॉर्मन्स रिव्ह्यू (Performance Review) बदलत आहेत. जे रोल्स (Roles) AI वापरून वेग, गुणवत्ता आणि निर्णयक्षमता वाढवतात, त्यांना पगारात मोठी वाढ मिळण्याची शक्यता आहे. यामध्ये सॉफ्टवेअर डेव्हलपर्स, डेटा ॲनालिस्ट्स, डिजिटल मार्केटर्स आणि रिसर्च रोल्सचा समावेश आहे. पुढील 2-3 वर्षांत, अंदाजे 25-40% व्हाईट-कॉलर जॉब्सवर (White-collar jobs) याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो, विशेषतः डिजिटल-केंद्रित उद्योगांमध्ये. यामुळे अपस्किलिंगवर (Upskilling) अधिक लक्ष केंद्रित केले जात आहे, कारण AI-आधारित उत्पादकता कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ न करता उच्च-मूल्याच्या सेवांची मागणी वाढवेल. एंट्री-लेव्हल (Entry-level) जॉब्सपैकी एक तृतीयांश पेक्षा जास्त नोकऱ्यांमध्ये आता AI स्किल्सची मागणी आहे, जी 2025 च्या तुलनेत जवळपास तिप्पट आहे.

AI ॲडॉप्शनमधील आव्हाने

AI मुळे उत्पादकता वाढते आणि नवीन नोकऱ्याही निर्माण होतात, परंतु त्याच्या व्यापक वापरामध्ये अनेक आव्हाने आहेत. 2030 पर्यंत जगभरातील 300 दशलक्ष नोकऱ्या AI ऑटोमेशनमुळे (AI Automation) विस्थापित होऊ शकतात. भारतात, विशेषतः असंघटित क्षेत्रातील अनेक कामगार, पुन्हा प्रशिक्षण मिळवण्याच्या मर्यादित संधींमुळे असुरक्षित आहेत. कौशल्यांमधील मोठी तफावत (Skills Gap) देखील कायम आहे; AI कौशल्यांचे उच्च प्रमाण असूनही, मागणी पूर्ण करण्यासाठी पात्र व्यावसायिकांची कमतरता आहे, ज्यामुळे सध्याची असमानता आणखी वाढू शकते. काही अभ्यासांनुसार, AI काही क्षेत्रांमधील नोकरीची वाढ मंदावू शकते, तर व्हाईट-कॉलर नोकऱ्यांमध्ये सौम्य वाढीची शक्यता आहे. AI च्या जलद वापरामुळे पारंपरिक करिअरचे मार्ग देखील विस्कळीत होऊ शकतात.

भविष्य कौशल्यांवर आधारित

AI कौशल्य हे केवळ उपयुक्त नसून आवश्यक बनणार आहे, हेच भविष्यातील मुख्य ट्रेंड (Trend) दर्शवते. कंपन्या आता नोकरीच्या भूमिकेऐवजी (Job Roles) कौशल्यांवर आधारित (Skills-based) हायरिंग मॉडेल (Hiring Model) स्वीकारत आहेत. AI कौशल्यांची मागणी वाढतच राहील, आणि AI-नेटिव्ह रोल्ससाठी (AI-native roles) भारतातील AI सॅलरीमध्ये (Salaries) दरवर्षी दुहेरी अंकात वाढ अपेक्षित आहे. AI कार्यस्थळाला रूपांतरित करत असताना, व्यक्ती आणि कंपन्यांसाठी सतत शिकणे आणि धोरणात्मक अनुकूलन (Strategic Adaptation) महत्त्वाचे ठरेल.