भारतासाठी AI चे मोठे आव्हान: EY चा इशारा, R&D आणि उत्पादनातील त्रुटींमुळे वाढेल धोका

नवनवीन संशोधनाचा अभाव: स्पर्धेतील अडथळा

भारतातील रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट (R&D) वरील खर्च हा चिंतेचा विषय आहे. देशाचा GDP च्या तुलनेत R&D वरील खर्च केवळ 0.64% ते 0.7% च्या दरम्यान राहिला आहे. जागतिक सरासरी सुमारे 2.67% आहे, तर दक्षिण कोरिया 5.21%, अमेरिका 3.59% आणि चीन 2.56% सारखे देश यावर जास्त खर्च करतात. FY11 ते FY21 दरम्यान R&D वरील एकूण खर्चात वाढ होऊन तो ₹127,000 कोटींपेक्षा जास्त झाला असला तरी, GDP च्या टक्केवारीत ही वाढ नगण्य आहे. विशेषतः, खाजगी क्षेत्राचा R&D वरील खर्च फक्त 36.4% आहे, जो दक्षिण कोरिया आणि चीनसारख्या देशांच्या 70% पेक्षा खूपच कमी आहे. यामुळे नवीन तंत्रज्ञानावर आधारित उत्पादने तयार करण्यात अडथळे येतात.

उत्पादन क्षेत्राची असमान वाढ

अलीकडील आकडेवारीनुसार, भारताच्या उत्पादन क्षेत्रात सुधारणा दिसून येत आहे. डिसेंबर 2025 मध्ये औद्योगिक उत्पादन निर्देशांकात (IIP) 8.1% ची वाढ नोंदवली गेली, तर जुलै 2025 मध्ये उत्पादन क्षेत्राची वाढ 5.40% होती. उत्पादन क्षेत्राचे सकल मूल्य वर्धन (GVA) देखील वाढले आहे. 'प्रोडक्शन-लिंक्ड इन्सेंटिव्ह' (PLI) सारख्या योजनांमुळे गुंतवणूक आणि रोजगार निर्मितीला चालना मिळाली आहे. FY2024-25 मध्ये उत्पादन क्षेत्रातील FDI मध्ये 18% वाढ झाली आहे. या प्रगतीनंतरही, जगाच्या उत्पादन क्षेत्रातील भारताचा वाटा चीनच्या 28.8% च्या तुलनेत केवळ 2.8% आहे. उच्च आयात शुल्क, लहान कंपन्यांचे वर्चस्व असलेला उद्योग, जागतिक पुरवठा साखळीतील मर्यादित सहभाग आणि कामगार कायद्यातील अडचणी यांसारख्या समस्यांमुळे स्पर्धात्मकता अजूनही कमी आहे. ऑटोमेशन आणि AI चा अवलंब कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आणि खर्च कमी करण्यासाठी आवश्यक मानला जात आहे, ज्यामुळे 20-30% बचत होऊ शकते.

AI: संधी आणि विभाजन

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेत $2.6 ट्रिलियन ते $4.4 ट्रिलियन इतकी वाढ होण्याची शक्यता आहे. भारतात AI चा अवलंब वेगाने वाढत आहे. 2025 पर्यंत AI तंत्रज्ञानाचा बाजारभाव लक्षणीय वाढेल असा अंदाज आहे. Q2 2025 पर्यंत सुमारे 48% भारतीय उत्पादकांनी त्यांच्या कामात AI टूल्सचा वापर सुरू केला आहे. मात्र, R&D आणि उत्पादन क्षेत्रातील संरचनात्मक कमतरतांमुळे AI चा प्रभाव अधिक विभागला जाऊ शकतो. ज्या कंपन्यांकडे नावीन्यपूर्ण क्षमता आणि AI मध्ये गुंतवणूक करण्यासाठी आर्थिक ताकद आहे, त्या कंपन्यांना मोठे फायदे मिळतील, तर कमी R&D खर्च आणि कमी विकसित कामकाज असलेल्या कंपन्या मागे पडतील.

पुढील वाटचाल: धोरणात्मक पावले

AI मुळे येणाऱ्या बदलांना सामोरे जाण्यासाठी, भारतीय उद्योगांनी आपल्या मूलभूत कमतरता दूर करणे आवश्यक आहे. R&D मध्ये मोठी गुंतवणूक करणे, विशेषतः खाजगी क्षेत्रातून, हे नावीन्य वाढवण्यासाठी आणि परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. संशोधन आणि उत्पादन यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी विद्यापीठे आणि उद्योगांमधील सहकार्य वाढवणे आवश्यक आहे. सरकारी योजना महत्त्वाच्या असल्या तरी, AI-आधारित जगात टिकून राहण्यासाठी स्वदेशी नवोपक्रमाची क्षमता निर्माण करणे आवश्यक आहे. यामध्ये केवळ AI आणि ऑटोमेशनचा स्वीकार करणे नव्हे, तर पुढील पिढीच्या औद्योगिक क्षमता आणि बाजारपेठेतील नेत्यांना आकार देणाऱ्या मूलभूत संशोधन आणि विकासात गुंतवणूक करणे देखील महत्त्वाचे आहे.