AI मुळे उत्पादकतेत वाढ अपेक्षित
Boston Consulting Group (BCG) च्या विश्लेषणानुसार, भारतात AI साठी नजीकच्या भविष्यात चांगली कामगिरी अपेक्षित आहे. उत्पादकता आणि गुणवत्तेत लक्षणीय वाढ होईल, तसेच नोकऱ्यांमध्ये व्यापक बेरोजगारीऐवजी सुधारणांची गरज भासेल.
BCGX च्या अंदाजानुसार, भारताची AI टॅलेंटची संख्या सध्या जागतिक स्तरावर 13% आहे आणि 2027 पर्यंत ती 6 लाख वरून 12.5 लाखांपेक्षा जास्त होऊ शकते. AI कौशल्य (AI Skill) वापरामध्ये भारत G20 आणि OECD देशांमध्ये पहिल्या क्रमांकावर आहे. 88% भारतीय नेत्यांना AI मधून चांगला ROI (Return on Investment) मिळण्याची अपेक्षा आहे, जी जागतिक सरासरीपेक्षा जास्त आहे. 2035 पर्यंत AI मुळे भारताच्या अर्थव्यवस्थेत $500 अब्ज ते $1.7 ट्रिलियन पर्यंत वाढ होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः IT सेवा, वित्त, शेती आणि आरोग्यसेवा या क्षेत्रांना याचा मोठा फायदा होईल.
पेटंटचा गोंधळ: नवकल्पना विरुद्ध क्षमता
देशात प्रचंड उत्साह आणि टॅलेंटचा साठा असूनही, भारताच्या AI सार्वभौमत्वाच्या (AI Sovereignty) महत्त्वाकांक्षेला एक गंभीर धक्का बसला आहे. 2024 मध्ये, भारताने AI पेटंटसाठी सुमारे 26,000 अर्ज दाखल केले, ज्यामुळे भारत जगातील प्रमुख अर्जदारांपैकी एक बनला आहे. परंतु, मंजूर होण्याचा दर (Grant Ratio) केवळ 0.37% आहे, जो अमेरिका आणि चीनपेक्षा खूपच कमी आहे. शैक्षणिक संस्थांचे तर याहून वाईट हाल आहेत, जिथे फक्त 1% अर्ज मंजूर होतात.
याचा अर्थ असा की, संशोधनाला संरक्षित बौद्धिक संपदेत (Intellectual Property) रूपांतरित करण्यात भारत संघर्ष करत आहे. चीन पेटंट अर्जांच्या संख्येमध्ये जगात आघाडीवर असला तरी, अमेरिकेचे पेटंट अधिक प्रभावी आणि संदर्भित (Cited) आहेत. भारताची पाचवी सर्वात मोठी अर्जदार म्हणून स्थिती चांगली असली तरी, कमी मंजुरी दरामुळे त्याला परदेशी IP आणि तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहावे लागू शकते.
कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यांची कमतरता
AI मुळे उत्पादकता वाढण्याच्या शक्यतेवर, कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यांमधील मोठी तूट (Skills Gap) एक मोठी अडचण आहे. AI कौशल्य वापरात भारत आघाडीवर असला तरी, देशातील केवळ 36% कर्मचारी AI मध्ये कुशल आहेत, जी जागतिक सरासरी 44% पेक्षा कमी आहे. यामुळे AI चा व्यापक वापर करणे आव्हानात्मक आहे, विशेषतः MSME (Micro, Small, and Medium Enterprises) क्षेत्रात, जिथे AI चा वापर सध्या केवळ 15% आहे. उच्च खर्च आणि कुशल मनुष्यबळाची कमतरता यांसारख्या समस्या MSME समोर आहेत.
पुढील वाटचाल
भारताची AI क्षेत्रातील वाटचाल महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्टांनी आणि उच्च अपेक्षांनी भरलेली आहे. सरकार 'IndiaAI Mission' सारख्या उपक्रमांद्वारे आणि DPDP कायद्यासारख्या डेटा संरक्षण उपायांनी याला पाठिंबा देत आहे. देशाची ताकद विशाल टॅलेंट पूल आणि AI गुंतवणुकीसाठी वाढती कार्यकारी वचनबद्धता यात आहे. तथापि, पेटंट नवकल्पना आणि अर्ज संख्या यांच्यातील अंतर कमी करणे, तसेच कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यांची कमतरता त्वरित दूर करणे, हे अत्यंत महत्त्वाचे ठरेल. MSME आणि शेती, आरोग्यसेवा यांसारख्या महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये AI चा यशस्वी वापर वाढवणे, या संरचनात्मक आव्हानांवर मात करण्यावर अवलंबून असेल. भविष्यातील वाढ ही भारताच्या अशा इकोसिस्टमला प्रोत्साहन देण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल, जी केवळ AI ऍप्लिकेशन्सच नव्हे, तर मजबूत, जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक बौद्धिक संपदा देखील निर्माण करेल.