भारतीय आयटी शेअर्स कोसळले! AI आणि आर्थिक धोक्यांच्या भीतीमुळे Nifty IT इंडेक्स ३० महिन्यांच्या नीचांकी पातळीवर

या घसरणीची मुख्य कारणं काय?

अमेरिकेतील Citrini Research नावाच्या संस्थेच्या एका अहवालाने भारतीय तंत्रज्ञान सेवा क्षेत्राला मोठा धक्का दिला आहे. हा अहवाल केवळ आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मुळे नोकऱ्यांवर येणाऱ्या संकटांबद्दलच नाही, तर 2027 पर्यंत रद्द होणाऱ्या कॉन्ट्रॅक्ट्स आणि भारताच्या परकीय गंगाजळीला आधार देणाऱ्या सेवा क्षेत्राच्या सरप्लसमध्ये (surplus) होणारी घट यांसारख्या गंभीर धोक्यांकडेही लक्ष वेधतो. अहवालात तर 2028 च्या सुरुवातीपर्यंत IMF सोबत प्राथमिक चर्चा झाल्याचाही उल्लेख आहे. AI मुळे होणारे थेट नुकसान आणि संभाव्य आर्थिक अस्थिरतेच्या या एकत्रित धोक्यांनी बाजारात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे.

AI च्या सावटाखाली आयटी क्षेत्र

या अहवालाचा परिणाम म्हणून, Nifty IT Index मध्ये तब्बल 4.74% ची म्हणजेच 1,497 अंकांची मोठी घसरण झाली. इंडेक्स 30,053.50 या पातळीवर बंद झाला. ही पातळी तब्बल 30 महिन्यांतील नीचांकी आहे. एका महिन्यापेक्षा कमी कालावधीत इंडेक्समध्ये 4.5% पेक्षा मोठी तिसरी घसरण झाली असून, तो आता बेअर मार्केटमध्ये (bear market) प्रवेश केला आहे. 4 फेब्रुवारीला Anthropic च्या AI टूल्सच्या लाँचिंगनंतर या इंडेक्सने आतापर्यंत 22% आपली किंमत गमावली आहे. या घसरणीचा फटका केवळ आयटी कंपन्यांनाच नाही, तर संपूर्ण बाजाराला बसला. Sensex 1,068.74 अंकांनी तर Nifty 288.35 अंकांनी घसरला. यामुळे BSE वरील एकूण मार्केट कॅपिटलायझेशन (₹3.55 लाख कोटी) कमी झाले. मंगळवारी तर टॉप 10 भारतीय सॉफ्टवेअर कंपन्यांचे मार्केट कॅप (₹1.18 लाख कोटी) एकाच दिवसात घटले, तर फेब्रुवारीपासून या 10 कंपन्यांनी एकूण ₹7 लाख कोटी गमावले आहेत.

विश्लेषकांचे मत काय?

बाजारातील तज्ञ या तीव्र विक्रीमागे 'अनिश्चिततेचा संयोग' असल्याचे सांगत आहेत. Ambareesh Baliga यांच्या मते, AI मुळे नोकऱ्या जाण्याची भीती, टॅरिफ (tariff) संबंधी गोंधळ आणि भू-राजकीय तणाव यांसारख्या गोष्टींमुळे ही घसरण झाली आहे. Motilal Oswal Financial Services चे Siddhartha Khemka यांनी देखील जागतिक अनिश्चितता आणि AI मुळे होणाऱ्या संभाव्य व्यत्ययांबद्दलच्या सततच्या चिंतांनी बाजारातील भावनांवर नकारात्मक परिणाम केल्याचे म्हटले आहे. Nifty डेरिव्हेटिव्ह्जच्या एक्सपायरीमुळे (expiry) इंट्राडे (intraday) व्होलॅटिलिटी (volatility) वाढली असली तरी, काही विश्लेषक 'buy on dips' म्हणजे घसरणीवर खरेदी करण्याचा सल्ला देत आहेत. मात्र, सेक्टरच्या सध्याच्या बिझनेस मॉडेल्सला (business models) असलेल्या अस्तित्वाच्या धोक्यांप्रती बाजारात मोठी संवेदनशीलता दिसून येत आहे.

सेक्टरमधील पडझड आणि व्हॅल्युएशन

फेब्रुवारी महिन्यात Nifty IT Index मध्ये झालेली 21% ची घसरण गेल्या 23 वर्षांतील सर्वात मोठी मासिक घसरण ठरली आहे. याआधी एप्रिल 2003 मध्ये एवढी मोठी घसरण पाहायला मिळाली होती. Coforge (-29.2%), Persistent Systems (-25.75%) आणि LTIMindtree (-25.53%) सारखे शेअर्स सर्वाधिक प्रभावित झाले आहेत. TCS, Infosys आणि HCL Tech सारख्या मोठ्या आयटी कंपन्यांचे मार्केट कॅपिटल देखील मोठ्या प्रमाणात कमी झाले आहे. विदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदारांनी (FPIs) विक्री केली, तर देशांतर्गत संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनी (DIIs) काही प्रमाणात खरेदी करून बाजाराला आधार देण्याचा प्रयत्न केला. व्हॅल्युएशन (Valuation) पाहता, TCS चा P/E अंदाजे 19.51, Infosys चा 18.88 (किंवा 19.24), HCL Technologies चा 23.8 (किंवा 22.07) आणि Wipro चा 17.0 (किंवा 16.71) आहे. हे आकडे बऱ्याच कंपन्यांसाठी त्यांच्या ऐतिहासिक सरासरीपेक्षा कमी आहेत आणि मार्केट भविष्यातील अनिश्चितता (headwinds) विचारात घेत असल्याचे दर्शवतात.

आर्थिक धोक्यांची खोलवरची कारणं

Citrini अहवालातील सेवा क्षेत्रातील सरप्लसमध्ये घट आणि IMF सोबतच्या संभाव्य चर्चा या केवळ AI चा थेट परिणाम नसून, अर्थव्यवस्थेतील खोलवरच्या त्रुटींकडे (fault lines) इशारा करतात. यामुळे भारताचे परकीय संतुलन (external balance) आणि चलनाची स्थिरता (currency stability) यावर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. गेल्या 4 महिन्यांत डॉलरच्या तुलनेत रुपया 18% घसरला आहे, ज्यामुळे आयातीचा खर्च वाढला आहे आणि डॉलरमध्ये उत्पन्न मिळवणाऱ्या आयटी कंपन्यांच्या नफ्यावर दबाव येण्याची शक्यता आहे. Accenture (P/E ~17.6) आणि Cognizant (P/E ~14.3) सारखे प्रतिस्पर्धी बेंचमार्क (benchmark) ठरू शकतात, परंतु भारतीय आयटी क्षेत्रावरील सध्याचा ताण हा मॅक्रोइकॉनॉमिक (macroeconomic) परिस्थितीमुळे अधिक वाढला आहे. उदाहरणार्थ, Wipro चे परतावे Sensex च्या तुलनेत एक, तीन, पाच आणि दहा वर्षांमध्ये लक्षणीयरीत्या कमी राहिले आहेत. HCL Technologies कडे मजबूत ROE आणि शून्य कर्ज असले तरी, इतर कंपन्यांच्या तुलनेत त्याचे व्हॅल्युएशन जास्त आहे आणि एका वर्षात शेअर -14.88% खाली आला आहे. रुपयातील सातत्यपूर्ण घसरण आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेतील मंदी यामुळे एक 'बेअर केस' (bear case) तयार होतो, जिथे कॉन्ट्रॅक्ट रद्द होण्याचे कारण केवळ AI ची कार्यक्षमता नसून, क्लायंट्स स्वतः आर्थिक किंवा चलनविषयक दबावाखाली असण्याची शक्यता आहे. इतकेच नाही, तर भारताच्या सार्वभौम पतमानांकात (sovereign credit rating) घट झाल्यास किंवा वित्तीय दबावात वाढ झाल्यास सर्वच देशांतर्गत कंपन्यांच्या कामकाजावर थेट परिणाम होऊ शकतो.

पुढील वाटचाल आणि विश्लेषकांचा कल

सध्याच्या गोंधळाच्या वातावरणातही, काही विश्लेषक दीर्घकाळासाठी सावधपणे आशावादी आहेत. Motilal Oswal 'buy on dips' धोरणाचा सल्ला देत आहे, कारण कमाईत सुधारणा आणि स्पष्ट रणनीती दिसत आहे. JM Financial च्या एका अहवालानुसार ( 18 फेब्रुवारी 2026), त्यांनी TCS चे रेटिंग 'Buy' वरून 'Add' केले असून, मॅक्रो (macro) मंदी आणि AI मुळे होणारी उत्पादकता वाढ यामुळे लक्ष्य किंमत (price target) ₹2,960 पर्यंत कमी केली आहे. याउलट, Nirmal Bang सारख्या ब्रोकरेज कंपन्यांनी Infosys ला 'Buy' रेटिंग कायम ठेवली आहे, आणि लक्ष्य किंमत ₹1,850-1,900 च्या दरम्यान ठेवली आहे. नवीन तंत्रज्ञानाचा Infosys ला फायदा होईल अशी अपेक्षा आहे. मात्र, 4 फेब्रुवारीपासून Nifty IT Index मध्ये झालेल्या 22% घसरणीमुळे आणि बाजारातील एकूण सावध वृत्तीमुळे, क्षेत्राची भविष्यातील कामगिरी हे तंत्रज्ञानातील व्यत्यय आणि व्यापक आर्थिक आव्हानांना ते कसे सामोरे जाते यावर अवलंबून असेल.