AI मुळे IT कंपन्यांवर दबाव: उत्पन्नावर धोका की नवी संधी?

AI डिफ्लेशनची लाट

आज शेअर बाजारात Nifty IT Index मध्ये संमिश्र कल दिसून आला. कालच्या 7% च्या मोठ्या घसरणीनंतर आज हा इंडेक्स स्थिर होता, जो गुंतवणूकदारांमधील वाढत्या चिंतेचे संकेत देत आहे. या चिंतेचे मुख्य कारण म्हणजे Palantir Technologies च्या अलीकडील निकालांनंतर समोर आलेली माहिती. Palantir च्या AI सेवांमुळे पारंपरिक पे-पर-सीट (pay-per-seat) सॉफ्टवेअर विक्रेत्यांना आणि थर्ड-पार्टी सोल्युशन्सना आव्हान मिळत आहे. यामुळे भारतीय IT सेवा क्षेत्रावर AI मुळे महसूल घटण्याची (revenue deflation) भीती वाढली आहे. MphasiS आणि Persistent Systems सारख्या कंपन्यांवर याचा परिणाम दिसून येत आहे.

महसूल धोक्यात?

Motilal Oswal च्या विश्लेषकांनी स्पष्ट केले आहे की, AI मुळे IT सेवांमधील 30-40% महसूल धोक्यात येऊ शकतो. विशेषतः ऍप्लिकेशन डेव्हलपमेंट, मेंटेनन्स आणि टेस्टिंग यांसारख्या कामांमध्ये AI मुळे 30-50% ची उत्पादकता वाढण्याची शक्यता आहे. यामुळे पुढील 3 ते 4 वर्षांत एकूण IT सेवा महसुलात 9-12% ची घट होऊ शकते, ज्यामुळे वार्षिक महसूल वाढीवर अंदाजे 2% चा नकारात्मक परिणाम (headwind) संभवतो.

ERP आणि एंटरप्राइज सॉफ्टवेअरवर परिणाम

केवळ कोडिंग आणि टेस्टिंगच नाही, तर एंटरप्राइज रिसोर्स प्लॅनिंग (ERP) आणि इतर एंटरप्राइज सॉफ्टवेअर सेवांवरही AI चा प्रभाव दिसून येत आहे. Palantir च्या क्षमतांमुळे मोठे प्रोजेक्ट्स जे वर्षांनुवर्षे चालत असत, ते आता आठवड्यांमध्ये पूर्ण होण्याची शक्यता आहे. यामुळे उद्योगातील 10-15% महसूल जो एंटरप्राइज सॉफ्टवेअर सेवांमधून येतो, तो धोक्यात आला आहे.

हार्डवेअर ते सेवा (Hardware-to-Services) बदल

विश्लेषकांनी 2016-2018 च्या क्लाउड बिल्ड-आउट सायकलशी तुलना केली आहे. सध्या AI वरील खर्च मोठ्या प्रमाणावर हार्डवेअर आणि इन्फ्रास्ट्रक्चरवर केंद्रित आहे. मात्र, AI सेवांमधून मिळणाऱ्या महसुलात मोठी वाढ 2026 च्या मध्यापर्यंत अपेक्षित आहे. हा काळ सुरुवातीच्या भांडवली खर्चाच्या चक्रानंतर उद्योगाच्या वाढीच्या गती वाढण्यासारखाच आहे. याचा अर्थ, AI मुळे खर्च कमी होण्याची शक्यता असली तरी, नवीन AI-आधारित सेवांमधून महसूल मिळण्यास थोडा वेळ लागू शकतो.

नव्या संधी आणि भागीदारी

सध्याच्या परिस्थितीत, मॅन्युअल टेस्टिंग (Manual Testing) आणि लो-लेव्हल कोडिंग (Low-level Coding) सारख्या कामांची जागा AI घेताना दिसत आहे. परंतु, IT कंपन्या नवीन संधी शोधत आहेत. यामध्ये AI-असिस्टेड टेस्टिंग (AI-assisted Testing), प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग (Prompt Engineering), मॉडेल इंटिग्रेशन (Model Integration) आणि विद्यमान टेक्नॉलॉजी स्टॅक्सचे आधुनिकीकरण यांचा समावेश आहे. याशिवाय, कंपन्या धोरणात्मक भागीदारीवर (Strategic Partnerships) भर देत आहेत. Accenture ने Palantir सोबत, तर Infosys ने Cognition सोबत हातमिळवणी केली आहे, जेणेकरून 'Devin' सारख्या ऑटोनॉमस AI सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्सना मोठ्या प्रमाणावर वापरता येईल.

मूल्यांकन आणि भविष्यातील वाटचाल

सध्याची बाजारातील अस्थिरता हे दर्शवते की, कंपन्यांच्या वाढीच्या गती आणि अंमलबजावणी क्षमतेचे (Execution Capabilities) पुनर्मूल्यांकन केले जात आहे. TCS आणि Infosys सारख्या मोठ्या कंपन्या 45x आणि 35x P/E मल्टीपलवर ट्रेड करत आहेत, ज्यांची मार्केट कॅप अनुक्रमे $200 अब्ज आणि $100 अब्ज पेक्षा जास्त आहे. MphasiS आणि Persistent Systems सारख्या लहान कंपन्या 30x आणि 40x P/E वर ट्रेड करत आहेत, त्यांची मार्केट कॅप अंदाजे $10 अब्ज आणि $15 अब्ज आहे. जर या कंपन्यांनी AI सेवांकडे लवकर वाटचाल केली नाही, तर त्यांचे मूल्यांकन (Valuation) वेगाने खाली येऊ शकते. Accenture सारखे जागतिक स्पर्धकही याच दबावाखाली आहेत. भूतकाळात IT क्षेत्रांनी तांत्रिक बदलांना सामोरे जात पुन्हा प्रगती साधली आहे, पण AI चा परिणाम हा मुख्य सेवा वितरणावर असल्याने, या बदलांना सामोरे जाण्यासाठी आणि नवीन मूल्यांकनांना स्वीकारण्यासाठी जास्त काळ लागू शकतो. Nifty 50 इंडेक्स स्थिर असताना, IT सेक्टर AI मुळे विशिष्ट दबावाखाली असल्याचे दिसत आहे.