Whalesbook
तंत्रज्ञानात आत्मनिर्भरतेकडे भारताचे वाटचाल
क्वांटम कम्प्युटिंगच्या (Quantum Computing) उदयोन्मुख क्षेत्रात भारताने मोठी झेप घेतली आहे. आंध्र प्रदेशातील अमरावती येथे लाँच करण्यात आलेले हे क्वांटम टेस्टबेड्स, तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. राष्ट्रीय क्वांटम मिशन (NQM) अंतर्गत, ₹6,003.65 कोटी निधीसह ८ वर्षांसाठी हे मिशन राबवले जाणार आहे. याचा मुख्य उद्देश क्वांटम तंत्रज्ञानात संपूर्ण देशांतर्गत व्हॅल्यू चेन (Value Chain) विकसित करणे आणि भारताला जागतिक स्तरावर एक प्रमुख खेळाडू म्हणून स्थापित करणे हा आहे. यामुळे परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल. सध्या जगभरातील देश गंभीर भविष्यकालीन तंत्रज्ञानावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत, आणि भारतही या स्पर्धेत उतरला आहे. भारताची योजना ५० ते १००० क्विबिट्स (qubits) क्षमतेचे क्वांटम कम्प्युटर आणि सुरक्षित क्वांटम कम्युनिकेशन नेटवर्क विकसित करण्याची आहे, जेणेकरून जागतिक तंत्रज्ञान मानकांवर प्रभाव टाकता येईल.
जागतिक स्पर्धेत भारताचे स्थान
क्वांटम तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात भारत एकटा नाही, तर चीन, युरोपियन युनियन (EU), अमेरिका आणि युनायटेड किंगडम (UK) सारखे देश अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आहेत. अमेरिका क्वांटम कम्प्युटिंग संशोधनात आघाडीवर आहे, तर चीन क्वांटम कम्युनिकेशनमध्ये मजबूत आहे. भारताच्या NQM चा भर ५० ते १००० क्विबिट्सचे क्वांटम कम्प्युटर, सॅटेलाइट क्वांटम कम्युनिकेशन आणि प्रगत क्वांटम सेन्सिंग व मटेरियल विकसित करण्यावर आहे. अमरावतीमधील 'क्वांटम व्हॅली' (Quantum Valley) हा उपक्रम २०२९ पर्यंत १ अब्ज डॉलर्स इतकी विदेशी आणि देशांतर्गत गुंतवणूक आकर्षित करण्याचे ध्येय ठेवतो. यामुळे शैक्षणिक संस्था, स्टार्टअप्स आणि उद्योगांना एकत्र आणून एक चैतन्यमय इकोसिस्टम तयार होईल.
क्वांटम क्षेत्रातील आव्हाने: प्रतिभा, निधी आणि हार्डवेअर
क्वांटम तंत्रज्ञानाची महत्वाकांक्षा मोठी असली तरी, भारतासमोर काही मोठी आव्हाने आहेत. क्वांटम कम्प्युटिंगचे विकास हे अत्यंत भांडवल-केंद्रित (Capital-intensive) क्षेत्र आहे, ज्यासाठी दीर्घकाळासाठी सातत्यपूर्ण गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. अनेक तज्ञांच्या मते, भारताकडे सिद्धांत (Theory) आणि अल्गोरिदम (Algorithms) मध्ये चांगली पकड आहे, पण देशांतर्गत क्वांटम हार्डवेअर (Hardware) अजूनही प्राथमिक टप्प्यात आहे. यासाठी आयातीवर किंवा नवीन विकासावर अवलंबून राहावे लागते. जगभरात क्वांटम-कुशल मनुष्यबळाची (Talent) मोठी कमतरता आहे, जी संशोधनाच्या गतीवर परिणाम करू शकते. नीती आयोगाने (NITI Aayog) राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातूनही चिंता व्यक्त केली आहे, कारण क्वांटम कम्प्युटिंगमुळे सध्याची एन्क्रिप्शन (Encryption) प्रणाली कालबाह्य ठरू शकते.
भारताचे क्वांटम भविष्य: संधी आणि गुंतवणुकीचा मार्ग
विश्लेषकांच्या अंदाजानुसार, २०२५ ते २०३५ दरम्यान जागतिक क्वांटम कम्प्युटिंग मार्केट ट्रिलियन डॉलर्स पेक्षा जास्तचे असू शकते, जी एक मोठी संधी आहे. NQM च्या यशासाठी खाजगी गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देणे, हार्डवेअरचा विकास साधणे आणि कुशल मनुष्यबळ तयार करणे आवश्यक आहे. हार्डवेअर उत्पादन आणि संशोधन व विकासामध्ये उद्योगांचा अधिक सहभाग, तसेच क्वांटम सुरक्षा आणि नियमावली (Regulation) सुधारणे हे डिजिटल पायाभूत सुविधांचे संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. भारत एक महत्त्वपूर्ण खेळाडू बनण्यासाठी निश्चित प्रयत्न करत आहे, परंतु यासाठी सातत्यपूर्ण धोरण, वाढीव निधी आणि तांत्रिक अडथळे दूर करणे अत्यावश्यक आहे.