भारताची मोठी झेप! आंध्र प्रदेशात पहिली स्वदेशी क्वांटम टेस्ट फॅसिलिटी सुरू, जागतिक शर्यतीत मजबूत स्थान

तंत्रज्ञानाच्या शर्यतीत भारताचे दमदार पाऊल

१४ एप्रिल रोजी आंध्र प्रदेशात भारताची पहिली स्वदेशी क्वांटम कंप्युटिंग टेस्टिंग फॅसिलिटीचे उद्घाटन झाले. 'अमरवती क्वांटम व्हॅली' उपक्रम आणि भारताच्या 'नॅशनल क्वांटम मिशन'चा (National Quantum Mission) भाग म्हणून, ही फॅसिलिटी राष्ट्रीय क्वांटम इन्फ्रास्ट्रक्चर (Quantum Infrastructure) तयार करण्याचे ध्येय ठेवते. येथे 'अमरवती 1S' आणि '1Q' हे नवीन क्वांटम कंप्युटर्स (Quantum Computers) असतील, जे 80% पेक्षा जास्त स्वदेशी घटकांपासून बनवले आहेत. याचा मुख्य उद्देश भारताला क्वांटम सिस्टीमची स्वतंत्रपणे रचना (design), चाचणी (test), प्रमाणीकरण (certify) आणि उत्पादन (manufacture) करण्याची क्षमता देणे आहे. जागतिक क्वांटम कंप्युटिंग मार्केट वेगाने वाढत असून, 2030 पर्यंत ते $5.2 अब्ज ते $65 अब्ज पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी स्पर्धा आहे.

स्वदेशी हार्डवेअरची उभारणी

'अमरवती 1S' आणि '1Q' प्रणालींमुळे भारताला परदेशी क्वांटम तंत्रज्ञानावरील (Quantum Technology) अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होईल. या स्वदेशी प्लॅटफॉर्ममुळे संशोधक, विद्यार्थी आणि स्टार्टअप्सना क्वांटम सिस्टीममध्ये थेट प्रयोग करण्याची संधी मिळेल. हा दृष्टिकोन स्थानिक क्वांटम हार्डवेअर क्षेत्र (Quantum Hardware Sector) विकसित करण्यासाठी आणि स्वदेशी नवोपक्रमांना (innovation) प्रोत्साहन देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या उपक्रमात 80 पेक्षा जास्त उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांचे (industry and academic partnerships) सहकार्य आहे, ज्यामुळे आंध्र प्रदेशात एक मजबूत क्वांटम इकोसिस्टम (Quantum Ecosystem) तयार होईल. राज्य सरकार 2029 पर्यंत 'अमरवती क्वांटम व्हॅली'मध्ये $1 अब्ज ($1 Billion) गुंतवण्याची योजना आखत आहे.

जागतिक क्वांटम स्पर्धेत भारत

चीन $15 अब्ज ($15 Billion) सार्वजनिक निधीसह आघाडीवर आहे, त्यानंतर युरोपियन युनियन (EU) $10 अब्ज ($10 Billion) पेक्षा जास्त आणि अमेरिका $5 अब्ज ($5 Billion) पेक्षा जास्त गुंतवणूक करत आहेत. भारताच्या 'नॅशनल क्वांटम मिशन' अंतर्गत 2023-2031 या काळात मध्यम-स्तरीय क्वांटम कंप्युटर्स विकसित करण्यासाठी सुमारे $700 दशलक्ष (₹6,003.65 कोटी) मंजूर करण्यात आले आहेत. IBM सारखे जागतिक ब्रँड्सही विस्तार करत आहेत. क्वांटम कंप्युटिंग मार्केटची वाढ AI, आरोग्यसेवा (healthcare), वित्त (finance) आणि संरक्षण (defense) क्षेत्रांमुळे होत आहे.

क्वांटम शर्यतीतील आव्हाने

भारताच्या क्वांटम प्रवासात अनेक मोठी आव्हाने आहेत. क्वांटम कंप्युटर्सचे हार्डवेअर नाजूक असून त्यांना अत्यंत कमी तापमानाची (near-absolute-zero cooling) आवश्यकता असते. त्रुटी सुधारणे (Error Correction) ही एक मोठी तांत्रिक अडचण आहे. तसेच, प्रशिक्षित क्वांटम तज्ञांची जागतिक टंचाई आहे. चीन, अमेरिका आणि EU च्या तुलनेत भारताची गुंतवणूक कमी आहे. दीर्घकालीन विकासाचा कालावधी आणि तंत्रज्ञानाची जटिलता ही काही प्रमुख आव्हाने आहेत. 'क्वांटम ॲडव्हांटेज' (Quantum Advantage) प्राप्त करणे, जिथे क्वांटम कंप्युटर्स सध्याच्या कंप्युटर्सपेक्षा जास्त प्रभावी ठरतील, हे एक महत्त्वाचे लक्ष्य आहे. सध्याची एनक्रिप्शन (encryption) प्रणाली भविष्यातील क्वांटम कंप्युटर्समुळे धोक्यात येऊ शकते, त्यामुळे पोस्ट-क्वांटम क्रिप्टोग्राफीकडे (post-quantum cryptography) जाणे आवश्यक आहे.

भारताची दीर्घकालीन क्वांटम रणनीती

स्वदेशी टेस्टिंग फॅसिलिटीची स्थापना आणि 'नॅशनल क्वांटम मिशन' हे भारताच्या क्वांटम परिसंस्थेतील (global quantum ecosystem) एक महत्त्वाचा खेळाडू बनण्याच्या कटिबद्धतेचे संकेत देतात. राष्ट्रीय इन्फ्रास्ट्रक्चर तयार करणे, डीप-टेक ॲप्लिकेशन्स (deep-tech applications) विकसित करणे आणि कुशल मनुष्यबळ तयार करणे यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. जरी भारताची गुंतवणूक जागतिक नेत्यांच्या तुलनेत कमी असली, तरी अल्गोरिदम (algorithms), सॉफ्टवेअर (software), सिस्टीम इंटिग्रेशन (system integration) आणि सुरक्षित संवाद (secure communication) यावर लक्ष केंद्रित करून भारत स्वतःचे एक विशिष्ट स्थान निर्माण करू शकतो. यासाठी सातत्यपूर्ण गुंतवणूक, तांत्रिक अडथळे दूर करणे आणि जागतिक स्पर्धेला सामोरे जाणे आवश्यक आहे.