Whalesbook
धोरणात्मक बदल: क्षमतेऐवजी 'कॅपॅबिलिटी'ला प्राधान्य
केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६ मध्ये India Semiconductor Mission (ISM) 2.0 साठी ₹40,000 कोटी रुपयांची घोषणा, ही सेमीकंडक्टर उद्योगातील एक मोठी झेप मानली जात आहे. ही केवळ उत्पादन क्षमता वाढवण्याची योजना नसून, देशात सेमीकंडक्टर इकोसिस्टम (ecosystem) विकसित करण्यावर भर देणारी आहे. या मिशनद्वारे भारतीय कंपन्यांना डिझाइन (design), इक्विपमेंट (equipment) निर्मिती, मटेरियल सायन्स (materials science) आणि प्रोसेस डेव्हलपमेंट (process development) यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये सक्षम बनवले जाईल. याचा मुख्य उद्देश देशांतर्गत मालकी (domestic ownership) वाढवणे, आत्मनिर्भरता (resilience) मजबूत करणे आणि दीर्घकालीन सामरिक नियंत्रण (strategic control) मिळवणे हा आहे. पूर्वीच्या ISM 1.0 अंतर्गत ₹76,000 कोटी खर्च झाले होते, ज्याचा मुख्य भर OSAT सुविधांवर होता. ISM 2.0 हे त्यापुढील एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.
भारतीय 'इंटलेक्च्युअल प्रॉपर्टी' (IP) आणि डिझाइनला प्रोत्साहन
सेमीकंडक्टर प्रोजेक्ट्समधील मोठा खर्च उपकरणांवर (equipment) असतो, जे सध्या मोठ्या प्रमाणावर आयात केले जातात. त्यामुळे, ISM 2.0 मध्ये पूर्णपणे भारतीय 'इंटलेक्च्युअल प्रॉपर्टी' (IP) वर आधारित उपकरणे आणि मटेरियल विकसित करण्यावर भर दिला जाईल. केवळ उत्पादन करणे पुरेसे नाही, तर IP चे मालक असणे महत्त्वाचे आहे. या मिशनमध्ये ॲडव्हान्स्ड पॅकेजिंग (advanced packaging), पायलट फॅब्स (pilot fabs) आणि प्रॉडक्ट IP तयार करण्याला प्राधान्य दिले जाईल, कारण जागतिक चिप मार्केटमध्ये नफा आणि नियंत्रण टिकवण्यासाठी डिझाइनची मालकी (design ownership) कळीची भूमिका बजावते. डिझाइन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (DLI) योजना स्टार्टअप्सना SoC, AI आणि IoT सारख्या क्षेत्रांमध्ये स्वयंपूर्ण बनवण्यासाठी मदत करत राहील.
मटेरियलची उपलब्धता आणि व्यवहार्य तंत्रज्ञान
सेमीकंडक्टर निर्मितीसाठी दुर्मिळ खनिजांसारख्या (rare earths) अत्यावश्यक कच्च्या मालाची (raw materials) उपलब्धता सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे. सरकारने या खनिजांवरील सीमा शुल्कात (customs duties) सूट देऊन आणि खाणकाम तसेच प्रक्रिया क्षमता वाढवून देशाला सामरिक स्वायत्तता (strategic autonomy) देण्याचे प्रयत्न केले आहेत. भारताची रणनीती ही अत्याधुनिक (leading-edge) तंत्रज्ञानाऐवजी 'मॅच्युअर-नोड' तंत्रज्ञानावर (mature-node technologies), विशेषतः पॉवर (power) आणि ॲनालॉग चिप्सवर (analogue chips) लक्ष केंद्रित करणारी आहे. या चिप्सना पॉवर इलेक्ट्रॉनिक्स, मोबिलिटी, रिन्युएबल्स, टेलिकॉम आणि इंडस्ट्रियल सिस्टीम्समध्ये मोठी मागणी आहे. भारताच्या महत्त्वाकांक्षी सौर ऊर्जा (solar installation) लक्ष्यांसारख्या विशिष्ट गरजांशी चिप विकासाला जोडल्यास स्थानिक उत्पादन अधिक व्यवहार्य ठरेल. यामुळे भारताच्या 'फ्रुगल इंजिनिअरिंग' (frugal engineering) आणि किफायतशीर उपायांच्या (cost-effective solutions) सामर्थ्याचा फायदा घेता येईल.
मनुष्यबळ विकास: यशाची गुरुकिल्ली
सेमीकंडक्टर उद्योग हा मूलतः मनुष्यबळ-आधारित (people-driven) असून त्यासाठी सखोल तांत्रिक ज्ञानाची (technical expertise) आवश्यकता असते. प्रतिभा विकास (talent development) केवळ वर्गातील प्रशिक्षणापुरता मर्यादित न राहता, फॅब्स (fabs), पॅकेजिंग लाईन्स (packaging lines) आणि टेस्ट एन्व्हायर्नमेंटमध्ये (test environments) प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव (hands-on exposure) असणे महत्त्वाचे आहे. इक्विपमेंट इंजिनिअरिंग, मटेरियल सायन्स, यील्ड मॅनेजमेंट (yield management) आणि पॅकेजिंगमधील तज्ञता, उद्योगाच्या शाश्वत विकासासाठी (sustainable capability) अत्यावश्यक मानली जाते. उद्योग-आधारित संशोधन आणि प्रशिक्षण पद्धतींद्वारे (industry-led R&D and training practices) कुशल मनुष्यबळ तयार करण्यावर भर दिला जाईल. यामुळे भारत केवळ असेंब्ली आणि पॅकेजिंगच्या पलीकडे जाऊन स्वतःचे कोर सेमीकंडक्टर IP विकसित करू शकेल.
पुढील वाटचाल आणि अंमलबजावणी
या ₹40,000 कोटी च्या गुंतवणुकीमुळे ISM 2.0 चा उद्देश एक मजबूत देशांतर्गत पुरवठा साखळी (domestic supply base) तयार करणे आणि भारताला जागतिक स्तरावर विश्वासार्ह उत्पादन केंद्र (globally trusted manufacturing hub) म्हणून उदयास आणणे हा आहे. उद्योगातील तज्ञांच्या मते, हे भारतीय उत्पादकांना जागतिक स्तरावर स्पर्धा करण्यासाठी सक्षम बनवणारे एक निर्णायक पाऊल आहे, जे दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी धोरणात्मक दृढनिश्चय दर्शवते. ISM 2.0 चे यश त्याच्या अंमलबजावणीवर (execution) अवलंबून असेल. यामध्ये अशा भारतीय उत्पादन कंपन्यांना (Indian product companies) प्रोत्साहन दिले जाईल, ज्या जागतिक निर्णय प्रक्रियेत (global decision-making table) आपले स्थान निर्माण करू शकतील आणि देशाला असेंब्ली-आधारित वाढीकडून (assembly-led growth) डिझाइन-आधारित नेतृत्वाकडे (design-led leadership) नेऊ शकतील.