भारताचे AI स्टार्टअप्स पॅरिसमध्ये गर्जणार! जागतिक स्तरावर झेप घेताना 'या' मोठ्या अडचणींचा सामना

जागतिक स्तरावर भारताचा AI दबदबा निर्माण करण्याचा प्रयत्न

IndiaAI Mission ने भारतातील AI नवकल्पनांना (innovations) जागतिक स्तरावर पोहोचवण्यासाठी हा महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम सुरू केला आहे. भारताच्या राष्ट्रीय AI धोरणाचा (National AI Strategy) हा एक महत्त्वाचा भाग आहे. Station F आणि HEC Paris सारख्या युरोपातील प्रमुख इनोव्हेशन हबसोबत (innovation hubs) भागीदारी केल्यामुळे, निवडलेल्या स्टार्टअप्सना मार्गदर्शन, गुंतवणूकदारांशी संपर्क आणि व्यावसायिक विकासाच्या (business development) संधी मिळतील. यामुळे स्थानिक यश मिळवलेले स्टार्टअप्स जागतिक स्पर्धक म्हणून उदयास येतील.

भारताचे AI मार्केट आणि सरकारी गुंतवणूक

भारताचे AI मार्केट वेगाने वाढण्याची अपेक्षा आहे. येत्या 2033 पर्यंत ते $32.5 अब्ज पेक्षा जास्त होण्याचा अंदाज आहे, ज्याचा वार्षिक वाढीचा दर 38.1% असेल. IndiaAI Mission ने ₹7,000 कोटी रुपयांच्या निधीतून AI संसाधने, संशोधन केंद्रे, सार्वजनिक डेटासेट (public datasets) आणि मुख्य AI मॉडेल्स (core AI models) तयार करण्याची योजना आखली आहे. देशाची आर्थिक आणि सामाजिक प्रगती साधण्यासाठी AI चा वापर करण्यावर भर दिला जाईल, जेणेकरून भारत नैतिक (ethical) आणि सर्वसमावेशक (inclusive) AI विकासात अग्रेसर ठरू शकेल.

पॅरिसमधील 'स्टेशन एफ' आणि 'एचईसी पॅरिस'चे महत्त्व

पॅरिसमधील Station F हे जगातील सर्वात मोठे स्टार्टअप कॅम्पस आहे, जे वर्षाला 1,000 हून अधिक स्टार्टअप्सना सामावून घेते. येथील तीन महिन्यांचा कार्यक्रम स्टार्टअप्ससाठी एक उत्कृष्ट संधी आहे. एचईसी पॅरिस (HEC Paris) या नामांकित बिझनेस स्कूलसोबत (business school) असलेल्या भागीदारीमुळे, स्टार्टअप्सना त्यांच्या व्यवसाय योजना (business plans) सुधारण्यासाठी आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारासाठी तयार होण्यासाठी तज्ञांचे मार्गदर्शन मिळेल. हा युरोपातील हब स्टार्टअप्सना व्हेंचर कॅपिटल (venture capital) आणि व्यावसायिक नेटवर्कमध्ये (business networks) प्रवेश मिळवून देतो.

कोणत्या क्षेत्रांतील स्टार्टअप्सना संधी?

या निवडलेल्या स्टार्टअप्सपैकी काही महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करत आहेत. उदाहरणार्थ, 'AI Health Highway India Private Limited' कार्डिओ-रेस्पिरेटरी विकारांवर (cardio-respiratory disorders) AI आधारित स्क्रीनिंग विकसित करत आहे. 'Awiros' आणि 'SkyServe' सारखे स्टार्टअप्स व्हिजन AI (vision AI) आणि पृथ्वी/अवकाश निरीक्षणावर (Earth/space monitoring) काम करत आहेत. इतर स्टार्टअप्स पायाभूत सुविधा (infrastructure), मानसिक आरोग्य (mental health), ESG अनुपालन (ESG compliance) आणि उत्पादन प्रक्रिया ऑप्टिमाइझ (manufacturing processes) करण्यावर भर देत आहेत.

जागतिक स्तरावर विस्तारातील मुख्य अडथळे

जागतिक स्तरावर विस्तार करू पाहणाऱ्या भारतीय AI स्टार्टअप्सना अनेक मोठ्या आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे. मुख्य समस्या म्हणजे भारतातील विशिष्ट उच्च-गुणवत्तेच्या (high-quality) आणि लेबल केलेल्या डेटासेटची (labeled datasets) कमतरता. तसेच, प्रगत AI मॉडेल्स प्रशिक्षित करण्यासाठी लागणाऱ्या GPUs सारख्या कम्प्युटिंग पॉवरची (computing power) किंमत खूप जास्त आहे. IndiaAI Mission GPU ॲक्सेसमध्ये मदत करणार असली तरी, प्रत्यक्ष अडचणी कायम आहेत. भारतीय ग्राहकांकडून किंमतीबाबत अधिक अपेक्षा आणि जोखीम घेण्यास टाळाटाळ करण्याची वृत्ती यामुळे पश्चिम बाजारपेठेच्या तुलनेत विक्री चक्र (sales cycles) लांबणीवर पडू शकते.

जागतिक स्तरावर, लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (large language models) सारखे मुख्य AI मॉडेल्स विकसित करण्याचे नियंत्रण प्रामुख्याने अमेरिका आणि चीनमधील कंपन्यांकडे आहे. भारतीय स्टार्टअप्स सहसा विद्यमान AI टूल्स वापरण्यात अधिक यशस्वी ठरले आहेत, परंतु पूर्णपणे नवीन मूलभूत मॉडेल्स तयार करण्यात ते अजून मागे आहेत. गुंतवणुकीच्या बाबतीतही, भारतीय गुंतवणूकदार अनेकदा जलद परतावा (quicker returns) पसंत करतात, तर डीप-टेक AI (deep-tech AI) संशोधनाला एक दशकाहून अधिक काळ लागू शकतो. यामुळे महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांना निधी मिळणे कठीण होते. स्टॅनफर्डच्या 2025 ग्लोबल AI व्हायब्रन्सी इंडेक्समध्ये (Global AI Vibrancy Index) भारत तिसऱ्या क्रमांकावर असला तरी, देशांतर्गत नवकल्पनांना जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक उत्पादनांमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी या मूलभूत त्रुटींवर मात करणे आवश्यक आहे.