सेबीचा दणका! आता 'फिनफ्लुएन्सर्स' बनावे लागणार नोंदणीकृत सल्लागार, बदलणार कमाईचे मॉडेल!

सेबीच्या नियमांनी बदलले 'फिनफ्लुएन्सर्स'चे गणित!

देशातील शेअर बाजार नियामक सेबी (SEBI) ने केलेल्या कठोर नियमांमुळे आता 'फिनफ्लुएन्सर्स' म्हणजेच आर्थिक सल्ला देणारे कंटेंट क्रिएटर्स (Content Creators) एका मोठ्या बदलातून जात आहेत. आता हे क्रिएटर्स केवळ ब्रँड्सच्या जाहिराती करण्याऐवजी अधिकृत नोंदणीकृत सल्लागार (Registered RA, RIA, MFD) म्हणून काम करत आहेत. या धोरणात्मक बदलामुळे ते एका स्थिर, सबस्क्रिप्शन-आधारित (Subscription-based) किंवा AUM (Assets Under Management) वर आधारित व्यवसाय मॉडेलकडे वळत आहेत. यामुळे ब्रँड डील्सच्या अनिश्चित बाजारातून बाहेर पडून ते अधिक कायदेशीर आणि संघटित पद्धतीने आर्थिक मार्गदर्शन करत आहेत.

शशांक उदुपा यांच्या Vayu Capital आणि शरण हेगडे यांच्या The 1% Club सारखी उदाहरणे या यशस्वी परिवर्तनाची साक्ष देतात. Vayu Capital ने केवळ 6 महिन्यांत 1,800 सबस्क्रायबर्स आणि ₹25 कोटी AUM मिळवले, जे अपेक्षेपेक्षा खूप जास्त आहे. त्याचप्रमाणे, The 1% Club ने RIA परवाना मिळवून आपल्या पर्सनल सीएफओ (Personal CFO) विभागाद्वारे ₹750 कोटी AUA (Assets Under Advisory) व्यवस्थापित केले आहे. ही वाढती क्रेएटर इकोनॉमी, जी ₹19,000 कोटी पेक्षा जास्त मूल्याची आहे, आता अधिक कायदेशीर आणि व्यावसायिक रचनेकडे वाटचाल करत आहे.

नवीन नियमावली आणि व्यवसायातील बदल

पूर्वी अनेक 'फिनफ्लुएन्सर्स' ब्रँड पार्टनर्शिपवर (Brand Partnership) अवलंबून होते, ज्यातून चांगले उत्पन्न मिळत असे, पण ते फारसे स्थिर नव्हते. मात्र, 2024 च्या मध्यापासून लागू झालेल्या आणि 2025 मध्ये अधिक कठोर झालेल्या नवीन नियमांमुळे, आर्थिक सल्ला किंवा शिफारसी देणाऱ्यांसाठी रिसर्च ॲनालिस्ट (RA), नोंदणीकृत गुंतवणूक सल्लागार (RIA) किंवा म्युच्युअल फंड वितरक (MFD) म्हणून नोंदणी करणे बंधनकारक झाले आहे. यामुळे त्यांना सेबीच्या कडक मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार काम करावे लागत आहे.

### एका नव्या युगाची सुरुवात: प्रभावाकडून सल्लागार सेवांकडे

सेबीच्या नियमांमुळे आर्थिक कंटेंट क्रिएटर्ससाठी कायदेशीररित्या काम करण्याचे स्पष्ट मार्ग तयार झाले आहेत. रिसर्च ॲनालिस्ट (RA) बनण्यासाठी विशिष्ट पात्रता, पदवी आणि NISM सर्टिफिकेशन (NISM Certification) किंवा समकक्ष व्यावसायिक पात्रता असणे आवश्यक आहे. नोंदणीकृत गुंतवणूक सल्लागार (RIAs) देखील कठोर शैक्षणिक आणि प्रमाणन मानकांचे पालन करतात आणि शुल्क-आधारित, निःपक्षपाती सल्ला देतात. म्युच्युअल फंड वितरकांसाठी (MFDs) AMFI नोंदणी आवश्यक आहे.

भारतात आर्थिक सल्लागारांची मोठी कमतरता आहे; अंदाजे 10 लाख आर्थिक नियोजकांची गरज असताना केवळ 1,300 व्यावसायिक उपलब्ध आहेत. Vayu Capital आणि The 1% Club सारख्या संस्था या अंतरानुसार प्रतिसाद देत आहेत. सबस्क्रिप्शन आणि AUM-आधारित मॉडेल्सकडे होणारा हा कल भारतीय ग्राहक बाजारातील व्यापक ट्रेंड दर्शवतो, जिथे नियमित महसूल आणि सातत्यपूर्ण मूल्य वितरणाला प्राधान्य दिले जाते.

### ब्रँड डील्सचे अवमूल्यन आणि टिकाऊ कमाईचा उदय

2021-22 मध्ये प्रचलित असलेल्या 'स्टुपिड मनी' ब्रँड डील्सचा काळ आता संपला आहे. एका युट्युब इंटिग्रेशनसाठी (YouTube Integration) जे पूर्वी ₹2 लाख मिळायचे, ते आता केवळ ₹1.25 लाख मिळते, जरी व्ह्यूज (Views) 40,000-50,000 असले तरी. सोशल मीडियावरील प्रतिबद्धता (Engagement) कमी झाली आहे, ज्यामुळे प्रेक्षक अधिक जागरूक झाले आहेत. त्यामुळे, ब्रँड डील्सपेक्षा सबस्क्रिप्शन किंवा AUM शुल्कातून मिळणारा नियमित महसूल अधिक टिकाऊ ठरतो.

### बाजाराचा संदर्भ आणि गुंतवणूकदारांचे वर्तन

सेबीच्या एका सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की 62% किरकोळ गुंतवणूकदार सोशल मीडियावरील शिफारसींवर आधारित गुंतवणुकीचे निर्णय घेतात. त्यामुळे 'फिनफ्लुएन्सर्स' हे मार्केट इंटेलिजन्सचे (Market Intelligence) प्रमुख स्रोत बनले आहेत. जरी यामुळे आर्थिक शिक्षणाचा प्रसार होत असला तरी, 9.5% च्या कमी बाजार सहभागामुळे जनजागृतीचे प्रत्यक्ष गुंतवणुकीत रूपांतर करणे हे एक आव्हान आहे. या मार्गदर्शनाची गरजच नामांकित, नोंदणीकृत सल्लागारांची मागणी वाढवत आहे.

### नियामक अडथळे आणि अनुपालन भार

सेबीने स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे दिली असली तरी, RA, RIA किंवा MFD म्हणून नोंदणी करणे हे एक मोठे अनुपालन आव्हान आहे. कागदपत्रांची पूर्तता, अहवाल देणे आणि वर्तणुकीच्या नियमांचे पालन करणे हे नवशिक्यांसाठी जटिल असू शकते. नोंदणी राखण्याचा खर्च आणि प्रयत्न लक्षणीय असू शकतात. सेबीने नोंदणी न केलेल्या 'फिनफ्लुएन्सर्स'वर केलेल्या कठोर कारवाईमुळे, जसे की अवधूत साठे यांच्याकडून ₹546 कोटी जप्त करणे, नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांना मोठ्या दंडाला सामोरे जावे लागते.

### नवीन व्यवसाय मॉडेल्सची टिकाऊपणा आणि स्पर्धा

सबस्क्रिप्शन आणि AUM-आधारित मॉडेल्स ब्रँड डील्सपेक्षा अधिक स्थिरता देतात, परंतु त्यांचे दीर्घकालीन यश सातत्यपूर्ण मूल्य वितरणावर अवलंबून असते. नोंदणीकृत संस्था आणि नवीन 'फिनफ्लुएन्सर-चालित' सल्लागार कंपन्या बाजारात वाढत असल्याने, वेगळेपण टिकवणे महत्त्वाचे ठरेल. 'फिनफ्लुएन्सर-टु-ॲडव्हायझर' व्यतिरिक्त, स्थापित वित्तीय संस्थांकडूनही स्पर्धा वाढत आहे.

### व्यवस्थापकीय आणि कार्यान्वयन जोखीम

वैयक्तिक कंटेंट क्रिएटरकडून औपचारिक सल्लागार फर्म चालवण्यापर्यंतचा प्रवास अनेक कार्यान्वयन (Operational) आव्हाने घेऊन येतो. टीम तयार करणे, ग्राहक व्यवस्थापन प्रणाली विकसित करणे आणि वाढत्या वापरकर्त्यांसाठी सेवेची गुणवत्ता राखणे यांसारख्या बाबी महत्त्वाच्या आहेत. Vayu Capital सारखी फर्म वैयक्तिक RA कडून कॉर्पोरेट RA बनण्याची योजना आखत आहे, ज्यामुळे संरचनात्मक लवचिकतेची गरज अधोरेखित होते. The 1% Club सारख्या संस्थांना 40 पेक्षा जास्त व्यावसायिकांचे व्यवस्थापन करावे लागते.

### भविष्यातील दृष्टिकोन

सेबीच्या नियमांमुळे भारतातील आर्थिक सल्लागार क्षेत्र अधिक परिपक्व आणि विश्वासार्ह बनत आहे. Vayu Capital आणि The 1% Club सारख्या कंपन्यांच्या यशामुळे नोंदणीकृत आणि विश्वासार्ह आर्थिक मार्गदर्शनाला मोठी बाजारपेठ असल्याचे दिसून येते. सबस्क्रिप्शन-आधारित फिनटेक मॉडेल्स (Fintech Models) चांगली वाढ करतील असा अंदाज आहे. भारतातील आर्थिक सल्लागार बाजारामध्ये मागणी आणि पुरवठ्यामध्ये मोठी तफावत आहे, जी नोंदणीकृत सल्लागारांसाठी संधी निर्माण करते. या क्षेत्राचे व्यवसायीकरण (Professionalization) सुरूच राहील आणि यामुळे अधिक गुंतवणूकदार-केंद्रित आर्थिक सल्ला क्षेत्र तयार होईल.