UPI पेमेंट स्कॅम: 'फेक स्क्रीनशॉट'ने दुकानदारांना लाखोंचा गंडा, कोट्यवधींचे नुकसान!

फसवणूक कशी होते?

डिजिटल पेमेंटच्या वाढत्या वापरामुळे व्यवहार सोपे झाले असले तरी, फसवणुकीचे नवनवीन प्रकारही समोर येत आहेत. विशेषतः UPI पेमेंटमध्ये 'फेक स्क्रीनशॉट'चा धोका वाढला असून, अनेक व्यापारी याला बळी पडत आहेत. या स्कॅममध्ये UPI च्या मजबूत तंत्रज्ञानाचा नव्हे, तर लोकांच्या घाईगडबडीचा आणि वेळेवर तपासणी न करण्याच्या वृत्तीचा फायदा घेतला जातो. स्कॅमर 'पेमेंट यशस्वी (Success)' झाल्याचा बनावट स्क्रीनशॉट दाखवतात, जो एडिट केलेला किंवा फेक ॲपचा असू शकतो. गर्दीच्या वेळी व्यापारी वेळेवर खात्यातील व्यवहार तपासण्याऐवजी घाईत असल्यामुळे या फसवणुकीला बळी पडतात, परिणामी वस्तू किंवा सेवा तर ग्राहकाला मिळते, पण व्यापाऱ्याच्या खात्यात पैसे येतच नाहीत.

'फेक स्क्रीनशॉट' स्कॅमचे आकडे

भारतात अशा प्रकारच्या फसवणुकीमुळे दरवर्षी शेकडो कोटी रुपयांचे नुकसान होत असल्याचा अंदाज आहे. आकडेवारीनुसार, FY2023-24 या आर्थिक वर्षात UPI संबंधित फसवणुकीचे आकडे ₹1,087 कोटींपर्यंत पोहोचले आहेत. FY2023-24 मध्ये 13,000 कोटींपेक्षा जास्त UPI व्यवहार झाले. या तुलनेत फसवणुकीचा हा आकडा खूप मोठा आहे.

डिजिटल विश्वासाला धक्का

UPI स्वतः एक अत्यंत सुरक्षित माध्यम असले तरी, या फसवणुकीमुळे लोकांचा डिजिटल पेमेंटवरील विश्वास कमी होण्याचा धोका आहे. व्यवहार एका क्षणात होत असल्याने, पैसे परत मिळवणे किंवा चुका सुधारणे कठीण होते. हे स्कॅम तंत्रज्ञानापेक्षा मानवी दुर्लक्षाचा फायदा घेतात, ज्यामुळे ऑनलाइन व्यवहारांवरील मूलभूत विश्वासार्हता धोक्यात येते. यामुळे व्यापारी पुन्हा रोख व्यवहारांकडे वळू शकतात, ज्यामुळे आर्थिक समावेशनाला आणि अर्थव्यवस्थेच्या वाढीला खीळ बसू शकते.

व्यापारी का बळी पडतात?

व्यापाऱ्यांची सर्वात मोठी चूक म्हणजे ते खात्यात आलेले प्रत्यक्ष पैसे तपासण्याऐवजी, समोरच्या व्यक्तीने दाखवलेल्या खोट्या स्क्रीनशॉटवर विश्वास ठेवतात. विशेषतः गर्दीच्या वेळी किंवा ग्राहकांना नाराज न करण्याच्या नादात ते सावधगिरी बाळगत नाहीत. स्कॅमर्सना यासाठी कोणत्याही मोठ्या तांत्रिक कौशल्याची गरज नसते, त्यांना फक्त लोकांच्या मानसिकतेची आणि व्यवहारातील घाईची माहिती हवी असते.

बचावासाठी उपाययोजना

यावर उपाय म्हणून, रेग्युलेटर्स आणि NPCI (National Payments Corporation of India) सारख्या संस्था AI (Artificial Intelligence) आणि मशीन लर्निंगचा वापर करून फसवणूक ओळखण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत. डिव्हाइस लिंकिंग, टू-स्टेप व्हेरिफिकेशन आणि रिअल-टाइम मॉनिटरिंगसारखे उपायही राबवले जात आहेत. फसवणुकीची तक्रार करण्यासाठी 1930 सारखे हेल्पलाईन नंबरही सुरू करण्यात आले आहेत. व्यापाऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचा उपाय म्हणजे, व्यवहार पूर्ण झाल्यावर लगेच आपल्या बँक खात्यात किंवा UPI ॲपमध्ये पैसे आले आहेत की नाही हे प्रत्यक्ष तपासावे. व्यवहाराचे डिटेल्स जुळतात का, हेही पडताळावे. फसवणुकीच्या नवीन पद्धतींबद्दल माहिती ठेवणे आणि नेहमी सावध राहणे महत्त्वाचे आहे.