सायबर धोक्यात मोठा बदल: आकडे घटले, पण हल्ले अधिक धोकादायक!

सायबर हल्ल्यांचे बदलते स्वरूप

2025 मध्ये सायबर सुरक्षा क्षेत्रात एक फसवी शांतता दिसून आली. मागील वर्षाच्या तुलनेत सार्वजनिक डेटाबेस लीक्समध्ये 37% ची घट झाल्याने धोके कमी झाल्याचा आभास निर्माण झाला. मात्र, हा आकडा कमी होणे म्हणजे धोका कमी होणे नव्हे, तर हॅकर्सनी आपली डावपेच बदलल्याचे लक्षण आहे. नॉर्डपास (NordPass) आणि नॉर्डस्टेलर (NordStellar) च्या संशोधकांनी या महत्त्वपूर्ण बदलावर प्रकाश टाकला आहे. हॅकर्स आता व्यापक डेटा लीक करण्याऐवजी अधिक अचूक आणि छुपा मार्ग निवडत आहेत. यामुळे सायबर धोका कमी होत नसून, तो अधिक केंद्रित, लक्ष्यित आणि आर्थिकदृष्ट्या अधिक नुकसानकारक बनला आहे. नवीन पद्धतींमध्ये इन्फोस्टीलर मालवेअरचा (Infostealer Malware) वापर वाढला आहे, जे हॅक झालेल्या उपकरणांमधून थेट क्रेडेन्शियल्स (Credentials) रिअल-टाइममध्ये चोरतात. तसेच, AI-आधारित हल्ले अधिक अत्याधुनिक होत आहेत. यासोबतच, रॅन्समवेअरमुळे (Ransomware) होणारे डेटा एक्सफिल्ट्रेशन (Data Exfiltration) 45% ने वाढले आहे. डेटा आता लहान आणि खाजगी चॅनेलमध्ये ट्रेड होत असल्याने पारंपरिक निरीक्षणातून तो सुटत आहे.

अमेरिका आणि भारत प्रमुख लक्ष्य

2025 मध्ये अमेरिका आणि भारत हे सायबर हल्लेखोरांचे प्रमुख लक्ष्य बनले आहेत. जगभरातील 1,203 देश-विशिष्ट लीक्सपैकी, अमेरिकेत 187 घटना घडल्या, तर भारताचा क्रमांक 121 वर होता. रशिया 78 घटनांसह तिसऱ्या स्थानी आहे. मोठ्या लोकसंख्येमुळे, सखोल डिजिटल इकोसिस्टममुळे आणि आर्थिक महत्त्वामुळे या देशांना लक्ष्य केले जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे. भारतामध्ये वेगाने होत असलेले डिजिटायझेशन, फिनटेकचा (Fintech) वाढता वापर आणि ई-कॉमर्स (E-commerce) तसेच SaaS इकोसिस्टमचा विस्तार यामुळे हल्ल्यासाठी मोठी संधी उपलब्ध झाली आहे, ज्यामुळे धोका आणि असुरक्षितता दोन्ही वाढली आहे.

डेटा उघड होण्याचे प्रमाण (Data Exposure)

एकूण घटना कमी झाल्या असल्या तरी, डेटा उघड होण्याचे प्रमाण लक्षणीय आहे. 2025 मध्येच 500 दशलक्ष (million) पेक्षा जास्त ईमेल पत्ते हॅक झाले. 90% लीक्समध्ये ईमेल पत्त्यांचा समावेश होता, 68% मध्ये फोन नंबर होते, तर 32% मध्ये पासवर्ड्स किंवा API कीज (API Keys) सारखे क्रेडेन्शियल्स उघड झाले. सुमारे 12.3% लीक्समध्ये सरकारी ओळखपत्रांचा समावेश होता. आर्थिक डेटाचा समावेश 2.2% असला तरी, उघड झालेल्या क्रेडेन्शियल्समुळे कंपन्यांना अकाउंट टेकओव्हर (Account Takeover), पुरवठा साखळीत घुसखोरी (Supply Chain Infiltration) आणि आर्थिक फसवणूक यांसारख्या तात्काळ धोक्यांचा सामना करावा लागत आहे.

AI मुळे हल्ल्यांना वेग

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) सायबर धोक्यांच्या जगात क्रांती घडवत आहे. 2025 मध्ये, AI-आधारित हल्ल्यांमध्ये 89% ची वाढ झाली. हल्लेखोर टेहळणी (Reconnaissance) जलद करण्यासाठी, आकर्षक फिशिंग कंटेंट (Phishing Content) तयार करण्यासाठी, मालवेअर विकसित करण्यासाठी आणि सुरक्षा फिल्टर्सना (Security Filters) चकवण्यासाठी AI चा वापर करत आहेत. यामुळे हल्ल्याचा उद्देश ते प्रत्यक्षात आणण्यामधील वेळ कमी झाला आहे. एका सामान्य हल्ल्यात, हॅकरला सुरुवातीच्या प्रवेशानंतर मुख्य मालमत्तेपर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणारा सरासरी 'ब्रेकआउट टाइम' (Breakout Time) 29 मिनिटांपर्यंत खाली आला आहे, जो मागील वर्षाच्या तुलनेत 65% अधिक वेगवान आहे.

क्षेत्रांनुसार असुरक्षितता आणि बाजारावरील परिणाम

टेक्नोलॉजी (Technology), शिक्षण (Education) आणि ई-कॉमर्स (E-commerce) या क्षेत्रांना सर्वाधिक डेटा लीक्सचा फटका बसला आहे. याचे कारण म्हणजे इंटरनेट-आधारित सेवांवरील त्यांचे अवलंबित्व आणि मोठ्या प्रमाणात डेटा संकलन. हे कमी पण अधिक केंद्रित डेटा एक्सपोजरचे (Data Exposure) प्रमाण वाढत असल्याचे दर्शवते. सायबर सुरक्षा बाजार 2025 मध्ये $454 अब्ज (billion) पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे आणि 2031 पर्यंत $1 ट्रिलियन पेक्षा जास्त वार्षिक होईल अशी अपेक्षा आहे.

गुन्हेगारी कारवायांचे बदललेले स्वरूप

सार्वजनिक डेटाबेस लीक्सची कमी झालेली दृश्यमानता कमी धोका दर्शवत नाही, तर गुन्हेगारी कारवाया अधिक परिपक्व झाल्याचे संकेत देते. इन्फोस्टीलर मालवेअर, AI-आधारित हल्ले आणि खाजगी डेटा चॅनेलकडे होणारे स्थलांतर यामुळे पारंपरिक धोका निरीक्षणाच्या पद्धती अपुरे पडत आहेत. कंपन्यांचे बोर्ड (Boards) आणि CXO आता केवळ सार्वजनिक लीक फोरमवर अवलंबून राहू शकत नाहीत, कारण गुन्हेगारी कारवाया एनक्रिप्टेड (Encrypted) चॅनेल आणि लहान बाजारपेठांमध्ये जात आहेत. AI वरील वाढता अवलंब आणि AI मॉडेल्सना सुरक्षित ठेवण्यातील आव्हाने यामुळे नवीन हल्ल्यांचे मार्ग खुले झाले आहेत.

भविष्यातील दृष्टिकोन आणि लवचिकता

तज्ञ इन्फोस्टीलर्स, फिशिंग (Phishing) आणि रॅन्समवेअर-आधारित खंडणी यावर अधिक अवलंबित्व वाढण्याची शक्यता वर्तवत आहेत, तर AI साधने हल्ल्यांची तीव्रता आणखी वाढवतील. कंपन्यांनी पासवर्ड पॉलिसी (Password Policies) मजबूत करणे, हार्डवेअर-आधारित प्रमाणीकरण (Hardware-backed Authentication) वापरणे आणि अनावश्यक डेटा स्टोरेज कमी करणे आवश्यक आहे. व्यक्तींसाठी, पासवर्ड मॅनेजर (Password Managers) वापरणे, मल्टी-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (Multi-factor Authentication) सक्षम करणे आणि डेटा उल्लंघनांवर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे आहे. 2026 मध्ये लवचिकता (Resilience) मिळवण्यासाठी प्रत्येक भंग टाळण्यापेक्षा, ओळख नियंत्रणे (Identity Controls) सुधारून, डेटाचे केंद्रीकरण कमी करून आणि अधिक जलद व स्वयंचलित प्रतिसाद प्रणालीद्वारे अपरिवर्तनीय धोक्यांचे प्रमाण आणि परिणाम मर्यादित करण्यावर भर द्यावा लागेल. सायबर धोक्याचे स्वरूप कमी होत नसून, ते अधिक धारदार, वेगवान आणि परिणामकारक बनत चालले आहे.