ॲमेझॉन, फ्लिपकार्टने क्विक कॉमर्समध्ये किंमत युद्ध सुरू केले

### मुख्य कारण

भारतातील क्विक कॉमर्स क्षेत्र एका भयंकर किंमत युद्धात (price war) अडकले आहे, ज्याला ई-कॉमर्स दिग्गज Amazon आणि Flipkart च्या आक्रमक बाजार प्रवेशामुळे अधिक गती मिळाली आहे. हे दिग्गज Blinkit, Zepto, आणि Swiggy's Instamart सारख्या स्थापित कंपन्यांना आव्हान देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण डिस्काउंट स्ट्रॅटेजी वापरत आहेत. 10-मिनिटांच्या डिलिव्हरी विंडोवर लक्ष केंद्रित केलेल्या या किंमत चढाओढीने एकूण प्लॅटफॉर्म डिस्काउंटमध्ये मोठी वाढ केली आहे. UBS च्या अहवालानुसार, जानेवारीमध्ये क्विक कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवर सरासरी डिस्काउंट 55% पर्यंत पोहोचले, जे नोव्हेंबरमध्ये 53% होते. Amazon Now ने विशेषतः याच काळात आपले डिस्काउंट लेव्हल्स 26% वरून 57% पर्यंत वाढवले, जे Zepto च्या आक्रमक भूमिकेशी जुळते. Flipkart Minutes देखील आपली XtraSaver सेवा लॉन्च करत आहे, जी किराणा माल आणि इतर वस्तू मोठ्या डिस्काउंटवर देते.

या वाढलेल्या स्पर्धेच्या तीव्रतेचा थेट परिणाम मार्केट लीडर Blinkit वर होत आहे. Blinkit चे CEO, Albinder Dhindsa, या परिस्थितीला "अतार्किक स्पर्धात्मक तीव्रता" (irrational competitive intensity) म्हटले आहे, जी कंपनीच्या पूर्वी नमूद केलेल्या वाढीच्या पातळीवर परिणाम करत आहे. याला प्रतिसाद म्हणून, Blinkit ने आपले डिलिव्हरी शुल्क कमी करण्यास सुरुवात केली आहे. विश्लेषकांच्या मते, उत्पादन श्रेणींमध्ये सरासरी डिस्काउंट कमाल किरकोळ किमतीच्या (MRP) 20-25% पर्यंत पोहोचले आहेत, जे केवळ दोन वर्षांपूर्वी 10% पेक्षा कमी होते. पर्सनल केअर उत्पादनांमध्ये सर्वाधिक MRP वर सुमारे 35% डिस्काउंट दिसत आहेत, तर डेअरीसारख्या श्रेणींमध्ये कमी मार्जिनमुळे त्या तुलनेने अछूत आहेत [4, 6, 9, 11]. Reliance च्या JioMart चा प्रवेश, ज्याचे उद्दिष्ट दुसरे सर्वात मोठे क्विक कॉमर्स प्लेयर बनणे आहे, स्पर्धेत आणखी भर घालतो [8].

### विश्लेषणात्मक सखोल अभ्यास

Amazon आणि Flipkart सारखे नवीन प्रवेशक आपली महत्त्वपूर्ण ताळेबंद (balance sheet) शक्ती, स्थापित पुरवठादार संबंध आणि क्रॉस-प्लॅटफॉर्म सिनर्जीचा वापर करत आहेत, जेणेकरून अशा मार्केटमध्ये स्थान मिळवता येईल जिथे ग्राहक निष्ठा अजूनही विकसित होत आहे [input]. क्विक डिलिव्हरी स्पेस वाढत्या प्रमाणात सवयीच्या निर्मितीमुळे (habit formation) चालते, जिथे किंमत ही ग्राहक संपादन (customer acquisition) आणि पुनरावृत्ती वापरासाठी, विशेषतः किराणा मालासाठी, प्राथमिक लीव्हर म्हणून काम करते. ग्राहक संपादनला चालना देण्यासाठी मोठ्या कंपन्यांच्या पैशाचा वापर करण्याची ही रणनीती विद्यमान कंपन्यांवर (incumbents) लक्षणीय दबाव निर्माण करत आहे [input]. मार्केट शेअरच्या अंदाजानुसार Blinkit चा सर्वात मोठा हिस्सा आहे, त्यानंतर Zepto आणि Swiggy Instamart येतात, जरी आकडे बदलत असले तरी. mid-2025 पर्यंत, Blinkit चा शेअर सुमारे 44-46% नोंदवला गेला होता, Zepto सुमारे 29-30% आणि Instamart 23-25% [2].

आर्थिकदृष्ट्या, हे क्षेत्र लक्षणीय रोख जळण्यामुळे (cash burn) ओळखले जाते. 31 मार्च, 2025 रोजी संपलेल्या तिमाहीसाठी, Swiggy ने ₹1,081 कोटींचा निव्वळ तोटा नोंदवला, जो मागील वर्षाच्या तुलनेत जवळजवळ दुप्पट आहे, तर Blinkit च्या पालक कंपनी, Eternal, ने ₹39 कोटींचा निव्वळ नफा नोंदवला, जो वर्ष-दर-वर्ष ₹175 कोटींवरून कमी आहे [4]. तथापि, Eternal साठी अलीकडील Q3 FY26 निकालांमध्ये ₹102 कोटींचा एकत्रित निव्वळ नफा दिसून आला, जो वर्षा-दर-वर्ष 73% वाढ आहे, ज्यामध्ये Blinkit ने ₹4 कोटींचा आपला पहिला त्रैमासिक समायोजित EBITDA नफा (adjusted EBITDA profitability) मिळवला [17, 25, 29]. एकत्रितपणे, प्रमुख कंपन्यांकडे सुमारे 40,000 कोटी रुपयांचा रोख राखीव (cash reserves) 'वॉर चेस्ट' असल्याचे नमूद केले आहे [5].

या तीव्र स्पर्धेच्या दरम्यान, एक नियामक बदल होत आहे. जानेवारी 2026 मध्ये, भारतीय केंद्रीय श्रम मंत्रालयने, डिलिव्हरी कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेच्या कारणास्तव, प्रमुख क्विक कॉमर्स प्लॅटफॉर्मना जाहिराती आणि प्रचार साहित्यामध्ये "10-मिनिट डिलिव्हरी" चे स्पष्ट दावे बंद करण्याचे आवाहन केले. Blinkit ने आधीच आपली टॅगलाइन बदलली आहे, आणि इतर कंपन्यांकडूनही असेच अपेक्षित आहे [16, 30, 37]. नफ्यावरील वाढलेल्या फोकससह, हे पाऊल क्षेत्राच्या वाढीच्या धोरणात संभाव्य पुनर्मूल्यांकन सुचवते.

### भविष्यातील दृष्टीकोन

ब्रोकरेज कंपन्या सध्याच्या गतिशीलतेवर आधारित त्यांचे दृष्टिकोन सुधारत आहेत. UBS ने Eternal साठी FY26-27 करिता क्विक कॉमर्स समायोजित EBITDA अंदाज 15-20% ने कमी केले आहेत आणि Swiggy चे QC मार्जिन 100-120 बेसिस पॉईंट्सने कमी केले आहेत, ज्यात वाढलेली स्पर्धा आणि 2026 मध्ये मार्जिन रिकव्हरीला होणारा विलंब कारणीभूत असल्याचे म्हटले आहे [18, 22]. UBS ने दोन्ही कंपन्यांसाठी किंमत लक्ष्ये देखील कमी केली आहेत, ज्यामध्ये Eternal साठी ₹375 आणि Swiggy साठी ₹510 चे सुधारित लक्ष्य आहे. मार्जिनच्या दबावानंतरही, भारतातील एकूण क्विक कॉमर्स मार्केटमध्ये लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे, अंदाज आहे की हे 2026 पर्यंत $28 अब्ज आणि 2030 पर्यंत $57 अब्ज पर्यंत पोहोचू शकते [4, 6]. Mordor Intelligence चा अंदाज आहे की 2026 मध्ये बाजाराचा आकार USD 3.65 अब्ज असेल, जो 12.74% CAGR दराने 2031 पर्यंत USD 6.64 अब्ज पर्यंत वाढेल [14]. क्षेत्राची सातत्यपूर्ण नफा क्षमता, डिस्काउंट स्ट्रॅटेजी कशा व्यवस्थापित करते, ऑपरेशनल कार्यक्षमता कशी वाढवते आणि किराणा मालापलीकडे व्यापक श्रेणीची खोली कशी शोधते यावर अवलंबून असेल.