भारताचं AI पॉवरहाऊस म्हणून उदय
OpenAI चे CEO सॅम ऑल्टमन यांच्या मते, भारत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) च्या भविष्याचा केवळ एक वापरकर्ताच नाही, तर एक महत्त्वाचा निर्माता म्हणून उदयास येत आहे. राष्ट्रीय स्तरावर AI च्या परिवर्तनकारी क्षमतेबद्दल असलेला आशावाद, देशांतर्गत तांत्रिक टॅलेंटचा मोठा साठा आणि AI चा व्यापक वापर करण्यासाठीची स्पष्ट राष्ट्रीय रणनीती, हे ऑल्टमन यांच्या म्हणण्याचे मुख्य आधार आहेत. 'इंडियाएआय मिशन' (IndiaAI Mission) सारख्या उपक्रमांतून सरकारही यात सक्रिय आहे, ज्याचा उद्देश कॉम्प्युट क्षमता वाढवणे, AI स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देणे आणि आरोग्यसेवा व शेतीसारख्या क्षेत्रांमध्ये AI ऍप्लिकेशन्सचा जलद विकास करणे हा आहे. ऑल्टमन यांचा आशावाद भारताच्या AI टूल्सच्या झपाट्याने होणाऱ्या वापरामुळेही वाढला आहे. त्यांनी नमूद केले की, भारतात AI चे 10 कोटी साप्ताहिक ऍक्टिव्ह युझर्स आहेत, जे अमेरिकेनंतर जगात दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत. ChatGPT च्या वापरात विद्यार्थी म्हणून भारत जगात आघाडीवर आहे आणि OpenAI च्या रिसर्च टूल्सचा वापरही मोठ्या प्रमाणावर होतो. हा व्यापक सहभाग AI नवोपक्रम आणि ऍप्लिकेशन विकासासाठी सुपीक जमीन तयार करतो, जो जागतिक AI कंपन्यांसाठी महत्त्वाचा आहे.
जागतिक AI स्पर्धेत भारत: एक सामरिक केंद्र
ऑल्टमन यांची भारत भेट आणि त्यांची वक्तव्ये, 'इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट' (India AI Impact Summit) दरम्यान झाली, जिथे Google, Microsoft, Nvidia आणि Anthropic सारख्या दिग्गजांचे AI अधिकारी उपस्थित होते. या उपस्थितीमुळे भारतीय बाजारात प्रचंड सामरिक स्वारस्य आणि जागतिक AI क्षेत्रात वाढत्या स्पर्धेचे संकेत मिळतात. Alphabet आणि Microsoft सारख्या कंपन्या AI विकासासाठी अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आहेत. OpenAI स्वतः एक महत्त्वपूर्ण कंपनी आहे, जिचे मूल्यांकन तांत्रिक प्रगती आणि व्हेंचर फंडिंगमुळे प्रभावित होते, मात्र नफा मिळवण्याच्या मार्गावर प्रश्नचिन्ह कायम आहे. 'ओपनएआय इफेक्ट' (OpenAI Effect) - म्हणजे कंपनीच्या उल्लेखाने किंवा भागीदारीने सार्वजनिक बाजारातील मूल्यांवर होणारा परिणाम - यावरून तिचे मोठे महत्त्व दिसून येते. यामुळे भारतासारख्या बाजारांमधील तिचे सामरिक स्थान महत्त्वपूर्ण ठरते. भारताची विशाल लोकसंख्या, विकसित होत असलेले डेव्हलपर इकोसिस्टम आणि सरकारी पाठिंबा यांमुळे कंपन्यांसाठी संशोधन आणि महसूल मिळवण्यासाठी भारत एक महत्त्वाची रणभूमी बनला आहे. भारतीय AI बाजाराचा विस्तार 2032 पर्यंत 130.63 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्यामध्ये सरकारी उपक्रम आणि BFSI सारख्या क्षेत्रांमध्ये वाढता वापर महत्त्वाचे ठरेल.
भारताच्या AI प्रवासातील आव्हाने
सकारात्मक चित्र असूनही, भारताला पूर्णपणे एकात्मिक AI लीडर बनण्यापासून रोखणारे महत्त्वपूर्ण अडथळे आहेत. प्रगत AI तंत्रज्ञानाची प्रभावी अंमलबजावणी आणि वापर यांत अडथळा ठरणारी कुशल AI व्यावसायिकांची मोठी कमतरता ही एक प्रमुख चिंता आहे. याव्यतिरिक्त, डेटा गोपनीयता (data privacy) आणि सुरक्षा हे अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे आहेत, विशेषतः जेव्हा AI चा वापर वित्त आणि आरोग्यसेवा यांसारख्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये केला जातो. नियामक वातावरण (regulatory environment) विकसित होत असले तरी, ते एका बंधनकारक कायदेशीर चौकटीऐवजी तत्त्वांवर आधारित दृष्टिकोन वापरत आहे, ज्यामुळे स्टार्टअप्स आणि डेव्हलपर्ससाठी काही प्रमाणात अनिश्चितता आहे. 'इंडियाएआय मिशन' कॉम्प्युट क्षमता वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवत असले तरी, काही प्रदेशांमध्ये पायाभूत सुविधांच्या मर्यादा कायम आहेत, ज्यामुळे AI च्या व्यापक एकात्मतेला विलंब होऊ शकतो. OpenAI लाही, भारतात मोठा वापरकर्ता वर्ग असूनही, कमाईची आव्हाने (monetization challenges) पेलावी लागत आहेत, जी त्यांच्या जागतिक महसूल वाढीच्या अंदाजांच्या विपरीत आहे. हे घटक जलद स्वीकार आणि मजबूत, न्याय्य AI विकासासाठी आवश्यक असलेल्या पायाभूत गरजांमधील गुंतागुंतीचे तडजोडी दर्शवतात.
पुढील वाटचाल: भारताची सामरिक AI दिशा
ऑल्टमन यांची प्रशंसा आणि जागतिक AI नेत्यांचे भारतात एकत्र येणे, हे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स क्षेत्रात भारताचा वाढता प्रभाव दर्शवते. 'इंडियाएआय मिशन' सारख्या सरकारी धोरणांचा उद्देश कॉम्प्युट पॉवरचा सुलभ प्रवेश मिळवणे आणि देशांतर्गत AI क्षमतांना प्रोत्साहन देऊन परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व कमी करणे हा आहे. 'एसओएआर' (SOAR) सारखे उपक्रम लहान वयातच AI साक्षरता वाढवण्याचे ध्येय ठेवतात. जागतिक खेळाडूंचे तात्काळ लक्ष वापरकर्ता वर्ग आणि सेवा विस्तारण्यावर असले तरी, दीर्घकालीन मार्गात भारत AI विकासात अधिक महत्त्वपूर्ण योगदान देईल. चिप्सपासून ऍप्लिकेशन्सपर्यंत संपूर्ण AI स्टॅकमध्ये नवोपक्रम करण्याची भारताची क्षमता, AI चे भविष्य घडवण्यात त्याला एक महत्त्वपूर्ण खेळाडू बनवते, जर सध्याच्या पायाभूत सुविधा आणि कौशल्य-आधारित आव्हानांवर पद्धतशीरपणे मात केली गेली. या विकसित होत असलेल्या AI लँडस्केपमध्ये भारताची भूमिका केवळ स्वीकारण्यापलीकडे जाऊन जागतिक मानके आणि नवोपक्रमांवर प्रभाव टाकणारी ठरू शकते.