AI मुळे IT क्षेत्रात मोठे बदल? इन्फोसिस सह-संस्थापकांचे मोठे विधान; ५० लाख कर्मचाऱ्यांचे 'रिस्किलिंग' मोठे आव्हान!

AI चा हळूहळू प्रवेश: उद्योगाची तयारी

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) भारतीय IT क्षेत्रात एका रात्रीत क्रांती घडवण्याऐवजी, येत्या काही वर्षांमध्ये हळूहळू एकरूप होईल, असे मत इन्फोसिसचे सह-संस्थापक क्रिस गोपालकृष्णन यांनी व्यक्त केले आहे. त्यांच्या मते, IT उद्योगासाठी तात्काळ बदलांऐवजी बदलांशी जुळवून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. AI मधील प्रगतीमुळे बाजारात चढ-उतार शक्य असले तरी, उद्योगासमोरील खरे आव्हान या संथ बदलांना सामोरे जाणे आहे. यासाठी कर्मचाऱ्यांचे कौशल्य वाढवण्यासाठी (upskilling) मोठी गुंतवणूक आणि व्यवसाय मॉडेलमध्ये (business models) बदल करणे आवश्यक आहे.

'AI' चा हळूवार प्रभाव: बाजारातील अस्थिरता आणि कंपन्यांची रणनीती

AI चा IT क्षेत्रावरील व्यापक परिणाम पाच ते दहा वर्षांत दिसून येईल, या गोपालकृष्णन यांच्या अंदाजामुळे बाजारातील तात्काळ प्रतिक्रिया कमी होऊ शकतात. सध्या IT शेअर्समधील अस्थिरता अल्पकालीन भावना दर्शवते, परंतु उद्योगातील बदल अधिक सुनियोजित होण्याची अपेक्षा आहे. AI च्या या हळूहळू एकरुप होण्याच्या प्रक्रियेमुळे कंपन्यांना त्यांच्या रणनीती आणि सेवा समायोजित करण्यासाठी वेळ मिळेल. इन्फोसिस (P/E 19.03x, मार्केट कॅप ₹533,021.5 कोटी), टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस (TCS) (P/E 19.07x, मार्केट कॅप ₹914,544.0 कोटी), विप्रो (Wipro) (P/E 15.68x, मार्केट कॅप ₹208,291.7 कोटी) आणि एचसीएल टेक्नॉलॉजीज (HCL Technologies) (P/E 22.38x, मार्केट कॅप ₹368,679.0 कोटी) सारख्या भारतीय IT कंपन्यांसाठी हे AI-केंद्रित भविष्यासाठी तयार होण्याची एक महत्त्वाची संधी आहे. फेब्रुवारी 2026 मध्ये निफ्टी IT इंडेक्समध्ये झालेली लक्षणीय घसरण गुंतवणूकदारांची चिंता दर्शवते, परंतु हा बदलाकडे पाहण्याचा अति-प्रतिक्रिया असू शकतो.

भारताचे धोरणात्मक पाऊल: 'आउटसोर्सिंग' हब ते 'AI' इनोव्हेटर

भारतीय IT कंपन्यांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या मनुष्यबळाच्या खर्चातील फरकाचा (labor arbitrage) फायदा घेत किफायतशीर सेवा दिल्या आहेत. मात्र, AI मुळे अनेक पारंपारिक कामे स्वयंचलित (automate) होऊ शकतात, ज्यामुळे मोठ्या मनुष्यबळावर आधारित महसूल धोक्यात येऊ शकतो. ट्रेंडनुसार, AI मुळे या क्षेत्रात 14% ते 16% पर्यंत खर्चात कपात (deflationary pressure) होण्याची शक्यता आहे, जरी अमेरिकेतील मजबूत कॉर्पोरेट कमाई आणि नवीन गुंतवणुकीमुळे काही प्रमाणात हा परिणाम कमी होऊ शकतो. कंपन्या AI मध्ये मोठी गुंतवणूक करत आहेत; भारताची AI बाजारपेठ 2027 पर्यंत 17 अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. TCS ने AI इनोव्हेशन सेंटर्स सुरू केले आहेत, तर इन्फोसिसने 'Topaz AI' प्लॅटफॉर्म लाँच केला आहे. HCLTech ने देखील AI प्लॅटफॉर्म्सवर लक्ष केंद्रित केले आहे. भारतातील टेक फंडिंगमध्ये 37% वाढ झाली आहे, जी प्रामुख्याने AI आणि डीपटेक स्टार्टअप्समध्ये गेली आहे. हे दर्शवते की उद्योग पारंपारिक आउटसोर्सिंगपासून दूर जाऊन उच्च-मूल्याच्या, IP-आधारित सेवा आणि AI एकत्रीकरणाकडे वाटचाल करत आहे.

मनुष्यबळाचे आव्हान: भारतातील IT व्यावसायिकांचे 'रिस्किलिंग'

सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे भारतातील पाच दशलक्षाहून अधिक IT व्यावसायिकांना 'रिस्किल' करणे. गोपालकृष्णन यांच्या मते, बॅक-ऑफिस प्रोसेसिंग आणि सामान्य ग्राहक सेवा यांसारख्या नियमित कामांवर AI मुळे परिणाम होण्याची शक्यता आहे. यामुळे विशेषतः टियर-2 आणि टियर-3 शहरातील कर्मचाऱ्यांवर जास्त परिणाम होईल, ज्यांना पुन:प्रशिक्षणाची (retraining) संधी कमी मिळते. NASSCOM नुसार, पुढील पाच वर्षांत 60% ते 65% कर्मचाऱ्यांना अपस्किलिंग किंवा रिस्किलिंगची गरज भासेल. 2030 पर्यंत भारतात दहा लाखांहून अधिक कुशल AI व्यावसायिकांची कमतरता भासू शकते. यासाठी सरकार, उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांच्या समन्वित प्रयत्नांची आवश्यकता आहे. NASSCOM चे 'FutureSkills Prime' सारखे कार्यक्रम यातील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, परंतु हे एक मोठे आणि गुंतागुंतीचे संक्रमण आहे.

मार्जिन आणि ग्राहकांच्या मागण्यांबद्दल चिंता

AI मुळे कार्यक्षमता वाढेल, पण काही आव्हानेही उभी राहतील. एक प्रमुख चिंता म्हणजे मार्जिनमध्ये घट होणे (margin compression), कारण AI ऑटोमेशनमुळे पारंपारिक, मनुष्यबळ-आधारित सेवांची मागणी कमी होऊ शकते. काही विश्लेषकांच्या मते, AI मुळे पारंपरिक IT सेवांच्या महसुलात 2% ते 3% घट होऊ शकते. ग्राहकांच्या मागण्या देखील वाढत्या प्रमाणात परिणामांवर आधारित (outcome-based) आणि किंमत समायोजनाशी जोडल्या जात आहेत. क्लाउड कंप्युटिंगच्या सुरुवातीच्या काळातही अशाच व्यावसायिक मॉडेलच्या चिंता होत्या, ज्या नंतर नवीन मागणीत रूपांतरित झाल्या. तथापि, AI चा वेग आणि सर्वव्यापी स्वरूप एक नवीन आव्हान उभे करते. ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स (GCCs) देखील आता केवळ खर्च वाचवणारे युनिट न राहता 'इनोव्हेशन हब' म्हणून विकसित होत आहेत, जे AI विकास आणि प्रगत विश्लेषण हाताळत आहेत, ज्यामुळे भारतीय IT कंपन्यांसाठी स्पर्धात्मक परिस्थिती आणखी बदलत आहे.

दीर्घकालीन दृष्टिकोन: AI एक वाढीचे इंजिन

या आव्हानांनंतरही, भारतीय IT क्षेत्रासाठी दीर्घकालीन दृष्टिकोन सकारात्मक आहे, ज्यात AI ला एक प्रमुख वाढीचे चालक (growth driver) म्हणून पाहिले जात आहे. विश्लेषकांना अपेक्षा आहे की AI पायाभूत सुविधा आणि डिजिटल अवलंबामुळे (digital adoption) भारताच्या IT सेवांमध्ये लक्षणीय वाढ होईल. उद्योग कमी-खर्चाच्या कोडिंगकडून उच्च-स्तरीय तंत्रज्ञान सेवांकडे वळत आहे, ज्यात क्लाउड, विश्लेषण आणि AI मध्ये कुशल मनुष्यबळाचा समावेश आहे. 'रिस्किलिंग'वर सरकारचा भर आणि AI पायाभूत सुविधांमध्ये जागतिक तंत्रज्ञान कंपन्यांची मोठी गुंतवणूक भारताला एक प्रमुख AI केंद्र म्हणून स्थान देत आहे. ज्या कंपन्या आपल्या कर्मचाऱ्यांना यशस्वीरित्या 'रिस्किल' करतील आणि AI सेवांचा अवलंब करतील, त्या बाजारातील हिस्सा वाढवतील आणि उद्योगाला व्हॉल्यूम-आधारित वाढीकडून उत्पादकता-केंद्रित भविष्याकडे नेतील.