AI मुळे वाढेल विषमता? सेल्सफोर्स आणि TCS सारख्या टेक कंपन्यांसमोर मोठे आव्हान!

AI चा 'पॉवर गॅप': जागतिक असमानता चिंतेचा विषय

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि आर्थिक विकास यावरील भारतातील 'AI Impact Summit 2026' मध्ये एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर आला: AI ची क्षमता नव्हे, तर त्याचे नियंत्रण आणि समान वाटप हे मोठे आव्हान आहे. जर्मनीच्या Federal Ministry for Economic Cooperation and Development (BMZ) आणि सेल्सफोर्स (Salesforce) व टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस (TCS) सारख्या कंपन्यांच्या प्रतिनिधींनी या चर्चेत भाग घेतला. यामध्ये असे दिसून आले की, जगात नवकल्पना (Innovation) जरी होत असली, तरी व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital), कॉम्प्युटिंग पॉवर (Compute Power) आणि डेटा इन्फ्रास्ट्रक्चर (Data Infrastructure) अजूनही विकसित देशांमध्येच अधिक केंद्रित आहेत. यामुळे जागतिक स्तरावर आधीच अस्तित्वात असलेली असमानता आणखी वाढण्याचा धोका आहे. जर्मनीच्या BMZ च्या Bärbel Kofler यांनी याला 'इनोव्हेशन गॅप' नसून 'पॉवर गॅप' म्हटले आहे.

यावर उपाय म्हणून, जून 2025 मध्ये स्वीकारलेल्या 'Hamburg Declaration on Responsible AI for Sustainable Development' चा उद्देश AI चा विकास मानवकेंद्री, सर्वसमावेशक आणि टिकाऊ ठेवणे आहे. यातून विकसनशील देशांना लोकशाही, पृथ्वी, समृद्धी, शांतता आणि भागीदारी या तत्त्वांवर सक्षम करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि गव्हर्नन्सचे आव्हान

या शिखर परिषदेतील चर्चा थेट तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या धोरणांवर आणि मार्केट व्हॅल्युएशनवर (Market Valuation) परिणाम करणाऱ्या आहेत. एंटरप्राइज क्लाउड सोल्युशन्समध्ये (Enterprise Cloud Solutions) आघाडीवर असलेली सेल्सफोर्स (CRM) ही कंपनी फेब्रुवारी 2026 च्या मध्यापर्यंत सुमारे $185 वर ट्रेड करत होती, तिचे मार्केट कॅपिटलायझेशन (Market Capitalization) अंदाजे $176 अब्ज होते आणि पी/ई रेशो (P/E Ratio) सुमारे 25x होता. विश्लेषकांनी तिला 'मॉडरेट बाय' (Moderate Buy) ते 'स्ट्रॉंग बाय' (Strong Buy) रेटिंग दिली आहे, जी भविष्यात वाढण्याची अपेक्षा दर्शवते. मात्र, तिच्या मुख्य सेल्स क्लाउडमधील (Sales Cloud) वाढीचा वेग मंदावणे आणि अलीकडील अधिग्रहणांचे (Acquisitions) एकत्रीकरण (Integration) हे आव्हानात्मक ठरू शकते.

दुसरीकडे, भारतातील आयटी क्षेत्रातील एक प्रमुख नाव, TCS, सुमारे ₹9.7 ट्रिलियन (अंदाजे $116 अब्ज USD) मार्केट कॅपसह ₹2,680 च्या आसपास ट्रेड करत होती. तिचा पी/ई रेशो (P/E Ratio) सुमारे 19x होता. विश्लेषकांनी TCS ला 'बाय' (Buy) किंवा 'ओव्हरवेट' (Overweight) रेटिंग दिली आहे. कंपनीची मजबूत आर्थिक स्थिती, शून्य कर्ज, मजबूत ROE आणि OpenAI सारख्या धोरणात्मक भागीदारीमुळे (Strategic Partnerships) हे रेटिंग मिळाले आहे. TCS भारतात AI हब (AI Hub) म्हणून आपले स्थान मजबूत करण्यासाठी AI इन्फ्रास्ट्रक्चरमध्येही मोठी गुंतवणूक करत आहे. 2026 मध्ये अंदाजे $1.71 ट्रिलियन असलेल्या आयटी सर्व्हिसेस मार्केटमध्ये AI आणि क्लाउडचा वापर वाढत आहे.

स्पर्धेतील डावपेच आणि कंपन्यांची रणनीती

क्लाउड इन्फ्रास्ट्रक्चरच्या (Cloud Infrastructure) क्षेत्रात AWS (मार्केट शेअर 28-30%), Microsoft Azure (20%) आणि Google Cloud (13%) यांचे वर्चस्व आहे. हे तिन्ही मिळून सुमारे दोन तृतीयांश मार्केटवर नियंत्रण ठेवतात. सेल्सफोर्स आणि IBM चा मार्केट शेअर या विभागात प्रत्येकी सुमारे 2% आहे. या तीव्र स्पर्धेत, कंपन्यांना AI चे प्रभावी आणि समान एकत्रीकरण (Integration) करण्याचे आव्हान आहे. सेल्सफोर्सने अलीकडे Momentum चे अधिग्रहण करून आणि Data Cloud व Agentforce वर लक्ष केंद्रित करून (ज्यांच्या एकत्रित ARR $1.4 अब्ज पेक्षा जास्त आहे) आपली AI आणि डेटा ऍनालिटिक्स (Data Analytics) क्षमता वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे.

त्याउलट, TCS आपल्या विस्तृत कन्सल्टिंग (Consulting) आणि इम्प्लिमेंटेशन (Implementation) अनुभवाचा उपयोग करत आहे. BFSI, रिटेल आणि आरोग्यसेवा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये AI समाकलित करण्यासाठी ती ग्राहकांना मदत करत आहे, जे तिच्या उत्पन्नाचा मोठा भाग आहेत. कंपनीने 10,000 गैर-अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांना AI मध्ये प्रशिक्षण देण्याची मोहीम सुरू केली आहे, जे विकसनशील अर्थव्यवस्थांमधील कौशल्य विकासाच्या उद्दिष्टांशी जुळते.

संभाव्य धोके आणि बाजारातील चिंता

विश्लेषकांचे मत सकारात्मक असले तरी, काही संरचनात्मक अडचणी (Structural Headwinds) धोके निर्माण करू शकतात. सेल्सफोर्ससाठी, तिच्या मुख्य सेल्स क्लाउडमधील वाढीचा वेग मंदावणे आणि विस्तारासाठी अधिग्रहणांवर अवलंबून राहणे हे मायक्रोसॉफ्ट Azure सारख्या कंपन्यांच्या एकत्रित उत्पादनांविरुद्ध एक आव्हान आहे. कंपनीचा फॉरवर्ड पी/ई रेशो (Forward P/E Ratio) ऐतिहासिक सरासरीपेक्षा कमी असला तरी, भविष्यातील मोठ्या नफ्याची अपेक्षा दर्शवतो, त्यामुळे अंमलबजावणी (Execution) महत्त्वाची ठरेल.

TCS, आपल्या आर्थिक स्थैर्यामुळे आणि शून्य कर्जामुळे सुरक्षित असली तरी, AI-आधारित ऑटोमेशनमुळे (AI-driven Automation) पारंपारिक IT आउटसोर्सिंग (IT Outsourcing) मॉडेल्समध्ये व्यत्यय येण्याचा धोका आहे. गेल्या पाच वर्षांतील कंपनीची 10.2% ची विक्री वाढ 'कमी' असल्याचे म्हटले गेले आहे. OpenAI सोबतची भागीदारी धोरणात्मक असली तरी, तिच्या मुख्य सेवा उत्पन्नावर याचा दीर्घकालीन परिणाम कसा होईल, याकडे लक्ष ठेवावे लागेल.

विकसनशील बाजारपेठांमध्ये TCS सारख्या कंपन्यांसाठी पायाभूत सुविधा (Infrastructure) आणि प्रतिभेतील (Talent) दरी कमी करणे, तसेच कार्यक्षमतेशी किंवा किमतीशी तडजोड न करणे हे एक मोठे आव्हान आहे. हे आव्हानच शिखर परिषदेत न्याय्य AI उपयोजनावर (Equitable AI Deployment) लक्ष केंद्रित करण्यास कारणीभूत ठरले. याव्यतिरिक्त, Infosys आणि HCL Tech सारखे प्रतिस्पर्धी देखील AI आणि डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन (Digital Transformation) सेवांमध्ये गुंतवणूक करत आहेत, ज्यामुळे स्पर्धा अधिक तीव्र झाली आहे.

भविष्यातील वाटचाल: वाढ आणि समानतेचा समतोल

AI चा वाढता वापर आणि डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशनमुळे IT सर्व्हिसेस मार्केटमध्ये जोरदार वाढ अपेक्षित आहे. 2032 पर्यंत हे मार्केट $3.10 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचेल असा अंदाज आहे. विश्लेषकांनी सेल्सफोर्ससाठी सुमारे $312-$325 आणि TCS साठी सुमारे ₹3,540-₹3,950 चे लक्ष्य (Targets) दिले आहे, जे अनुक्रमे 70% पेक्षा जास्त आणि 30% पेक्षा जास्त वाढ दर्शवते.

मात्र, ही वाढ तंत्रज्ञानातील प्रगती आणि जागतिक स्तरावर समान संधी यांच्यातील गुंतागुंतीच्या संबंधांवर अवलंबून असेल. India AI Impact Summit 2026 मधील चर्चेतून हेच दिसून आले की, भविष्यातील मार्केट लीडरशिप केवळ AI नवोपक्रमामुळे नव्हे, तर सर्वसमावेशक इकोसिस्टम (Inclusive Ecosystems) तयार करण्याच्या आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सचे फायदे केवळ ग्लोबल नॉर्थपुरते मर्यादित न ठेवण्याच्या क्षमतेमुळे ठरेल.