AI चा वाढता बोलबाला, पण ई-कॉमर्स पायाभूत सुविधांच्या जोरावरच टिकून!

AI चा वाढता प्रभाव, पण इन्फ्रास्ट्रक्चरच राजा!

भारतात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) ऍप्लिकेशन्सचा वापर प्रचंड वेगाने वाढत आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, रोज सुमारे 10 कोटी भारतीय युझर्स AI प्लॅटफॉर्म्सवर सरासरी 18 मिनिटे घालवत आहेत. यावरून ग्राहकांच्या सवयींमध्ये मोठे बदल घडत असल्याचे दिसत आहे. AI उत्पादनांच्या शिफारसी (recommendations), किमतींची तुलना (price comparisons) आणि वितरणाचा अंदाज (delivery estimations) यांसारख्या बाबींमध्ये ग्राहकांना मदत करत आहे. मात्र, AI ची खरी क्षमता ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्ससोबत किती खोलवर जोडली जाते यावर अवलंबून आहे. अनेक ग्राहक AI चा अनुभव थेट ई-कॉमर्स ऍपमध्येच घेण्यास प्राधान्य देत आहेत. यामुळे Amazon आणि Flipkart सारखे मोठे प्लॅटफॉर्म्स युझर एंगेजमेंट वाढवण्यासाठी आणि प्रोडक्ट सजेशन्स सुधारण्यासाठी AI चा वापर करत आहेत.

ई-कॉमर्स कंपन्यांची 'हार्डवेअर' ताकद

AI च्या सॉफ्टवेअर-आधारित प्रगतीनंतरही, स्थापित ई-कॉमर्स कंपन्यांचे मजबूत फिजिकल इन्फ्रास्ट्रक्चर हेच त्यांचे मोठे संरक्षण आहे. लॉजिस्टिक्स नेटवर्क, विस्तृत डिलिव्हरी सिस्टीम आणि अत्याधुनिक सप्लाय चेन मॅनेजमेंट हे असे 'हार्डवेअर' आहे जे नवीन AI प्लॅटफॉर्मसाठी कॉपी करणे अत्यंत कठीण आहे. Amazon, Flipkart आणि Jio सारख्या कंपन्या क्विक कॉमर्स सेगमेंटमध्ये त्यांची पकड मजबूत करत आहेत. भारतीय क्विक कॉमर्स मार्केट FY24 मध्ये 3.05 अब्ज डॉलर्स होते आणि ते FY25 पर्यंत 7.1 अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे, तर 2030 पर्यंत ते 35 अब्ज डॉलर्स पर्यंत वाढू शकते. Amazon ने 2030 पर्यंत भारतात 35 अब्ज डॉलर्स पेक्षा जास्त अतिरिक्त गुंतवणूक करण्याची घोषणा केली आहे. Flipkart चा भारतीय ई-कॉमर्स मार्केट शेअर सुमारे 35% आहे, तर Amazon India चा 32% आहे. हे मोठे खेळाडू त्यांच्या प्रचंड भांडवलाचा आणि अस्तित्वात असलेल्या लॉजिस्टिक्स नेटवर्कचा वापर करून तीव्र स्पर्धा देत आहेत.

मार्जिन प्रेशर आणि विस्तारातील धोके

Swiggy आणि Eternal सारख्या कंपन्यांसमोर AI मुळे नाही, तर वाढत्या स्पर्धेमुळे आणि वेगाने होणाऱ्या विस्तारातील ऑपरेशनल अडचणींमुळे मुख्य आव्हान आहे. क्विक कॉमर्स सेक्टरमध्ये Blinkit, Zepto आणि Swiggy Instamart सारख्या कंपन्यांमध्ये तीव्र स्पर्धा असून मार्जिन खूप कमी आहे. अनेक कंपन्या नॉन-ग्रोसरी (non-grocery) सेगमेंटमध्ये विस्तार करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, ज्यामुळे ऑपरेशनल अडचणी वाढल्या आहेत. याशिवाय, क्विक कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्सना प्रीडेटरी प्राइसिंग (predatory pricing) आणि विक्रेता अनन्यतेसारख्या (seller exclusivity) अँटी-कॉम्पिटिटिव्ह प्रॅक्टिसेस (anti-competitive practices) संदर्भात नियामक तपासणीचा सामना करावा लागत आहे.

भविष्यातील दिशा

AI आणि ई-कॉमर्सच्या संगमावर काम करणाऱ्या कंपन्यांचे भविष्य त्यांच्या स्ट्रॅटेजिक पार्टनरशिप्स (strategic partnerships) आणि बदलत्या ग्राहक मागण्यांशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल. AI प्लॅटफॉर्म्सना रिअल-टाइम उत्पादन डेटा मिळवण्यासाठी स्थापित ई-कॉमर्स कंपन्यांसोबत सहयोग करावा लागेल. ग्राहक एकात्मिक (integrated) शॉपिंग अनुभवाला अधिक प्राधान्य देतात. AI मुळे विक्रीत लक्षणीय वाढ होण्याची क्षमता असली तरी, त्याची परिणामकारकता अंतर्निहित डिजिटल आणि फिजिकल इन्फ्रास्ट्रक्चरवरच अवलंबून राहील.