स्मॉल कॅप फंड्स: लिक्विडिटी टेस्ट्सचा इशारा, पण खरा धोका हा आहे!

बाजारातील तज्ज्ञांनी केलेल्या नवीन लिक्विडिटी स्ट्रेस टेस्ट्स (Liquidity Stress Tests) नुसार, स्मॉल कॅप म्युच्युअल फंड्स (Small Cap Mutual Funds) सध्या मोठ्या लिक्विडिटीच्या (Liquidity) अडचणींचा सामना करत आहेत. Quant Small Cap Fund, ज्याचे व्यवस्थापनाखालील एकूण मालमत्ता (AUM) सुमारे ₹27,350 कोटी आहे, त्याला आपल्या पोर्टफोलिओमधील 50% मालमत्ता विकण्यासाठी तब्बल 102 दिवस लागू शकतात, असे या चाचण्यांमध्ये स्पष्ट झाले आहे. HDFC MF, SBI MF, Tata MF आणि DSP MF सारख्या इतर प्रमुख फंडांच्या चाचण्यांमध्येही अर्ध्या मालमत्तेच्या विक्रीसाठी 50 दिवसांहून अधिक कालावधी लागत असल्याचे दिसून आले आहे. फेब्रुवारी 2024 च्या तुलनेत स्मॉल कॅप फंडांचा मालमत्ता विकण्याचा सरासरी वेळ जवळपास दुप्पट झाला आहे. सध्या Nifty Smallcap 100 इंडेक्स 17,117.65 स्तरावर ट्रेड करत असून, त्याचा P/E रेशो 29.55 ते 37.34 दरम्यान आहे, जे सूचित करते की व्हॅल्युएशन (Valuation) थोडे वाढलेले असू शकते.

हे स्ट्रेस टेस्टचे आकडे गंभीर असले तरी, तज्ज्ञ याला थेट अर्थाने घेण्यास सावध करत आहेत. कारण या चाचण्या काही विशिष्ट गृहीतकांवर (Assumptions) आधारित असतात. प्रत्यक्षात, फंड मॅनेजर्स (Fund Managers) विक्री करताना प्रथम कॅश (Cash) आणि मोठ्या कंपन्यांमधील (Large-cap Stocks) गुंतवणुकीला प्राधान्य देतात, ज्यामुळे रिडेम्प्शनचा (Redemption) वास्तविक वेळ कमी होऊ शकतो. साधारणपणे, फंड मॅनेजर्स 10% ते 30% पर्यंतच्या AUM रिडेम्प्शनच्या मागण्या पूर्ण करू शकतात. महत्त्वाचे म्हणजे, फंडाचा आकार (Fund Size) हा लिक्विडिटी ठरवणारा एकमेव घटक नाही. Nippon India Small Cap Fund, ज्याचे व्यवस्थापनाखालील AUM तब्बल ₹65,812 कोटी आहे, त्याच्या तुलनेत Quant Small Cap Fund चा AUM कमी असूनही, कमी फ्री-फ्लोट मार्केट कॅप असलेल्या कंपन्यांमधील जास्त गुंतवणुकीमुळे (Allocation) जास्त लिक्विडिटी स्ट्रेस दिसून येतो. स्मॉल कॅप फंडांच्या तुलनेत मिड-कॅप फंडांमध्ये (Mid-cap Funds) चांगल्या लिक्विडिटीचे (Better Liquidity) चित्र दिसते, कारण त्यातील शेअर्स अधिक सक्रियपणे ट्रेड होतात.

लिक्विडिटी स्ट्रेस टेस्ट्सचे आकडे चिंताजनक असले तरी, स्मॉल कॅप गुंतवणूकदारांसाठी खरा आणि मोठा धोका हा मालमत्तेचे मूल्य कमी होण्याचा (Capital Erosion) आहे. बाजारात घसरण (Market Correction) झाल्यास, स्मॉल कॅप सेगमेंटमध्ये मिड-कॅप्सच्या तुलनेत जास्त मोठे नुकसान होते. उदाहरणार्थ, एका मागील घसरणीत मिड-कॅप्स 20.5% घसरले, तर स्मॉल कॅप्स 24.6% कोसळले. स्मॉल कॅप स्टॉक्समधील मालमत्तेचे जास्त केंद्रीकरण (Concentration) आणि या श्रेणीतील AUM मध्ये झालेली मोठी वाढ (जी सप्टेंबर 2025 पर्यंत अंदाजे ₹4.34 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचली आहे, जी 2020 पासून जवळपास पाचपट आहे) हा धोका आणखी वाढवते. विशेषतः, जास्त AUM असलेल्या आणि केंद्रित (Focused) स्मॉल कॅप स्ट्रॅटेजी (Strategy) असलेल्या फंडांमध्ये हा धोका सर्वाधिक आहे. Nifty Smallcap 100 इंडेक्सचा P/E रेशो ऐतिहासिक सरासरीपेक्षा जास्त प्रीमियमवर ट्रेड करत आहे, ज्यामुळे भविष्यातील परतावा मर्यादित राहण्याची शक्यता आहे आणि मोठे नकारात्मक चढउतार (Drawdowns) दिसू शकतात. SEBI कडून या सेगमेंटवर सुरु असलेले लक्ष (Scrutiny) देखील काही मूलभूत चिंता दर्शवते.

पुढे 2026 वर्षासाठी स्मॉल कॅप इक्विटीज (Small Cap Equities) बद्दल विश्लेषकांचे मत संमिश्र आहे. व्याजदरातील कपातीची (Interest Rate Cuts) अपेक्षा आणि आर्थिक वाढीमुळे (Economic Growth) हे शेअर्स चांगली कामगिरी करू शकतात, तसेच मोठ्या कंपन्यांमधून (Megacap Stocks) पैसा स्मॉल कॅप्समध्ये वळण्याची शक्यता आहे. लहान कंपन्यांमधील कमाईची वाढ (Earnings Growth) मोठ्या कंपन्यांच्या तुलनेत जास्त राहण्याचा अंदाज आहे. मात्र, उत्पादन क्षेत्रातील (Manufacturing Recovery) अपेक्षित तेजीचा अभाव आणि AI बबल फुटण्याची शक्यता यांसारखे धोकेही कायम आहेत. त्यामुळे, या सेगमेंटमध्ये गुंतवणूक करताना सक्रिय व्यवस्थापन (Active Management) आणि सावध निवड (Selective Investment) आवश्यक ठरेल. काही स्मॉल कॅप फंड्स संधी देऊ शकतात, परंतु त्यांच्यातील अस्थिरता (Volatility) आणि व्हॅल्युएशनची संवेदनशीलता लक्षात घेता, गुंतवणूकदारांनी दीर्घकालीन दृष्टीकोन (Long-term Perspective) ठेवावा आणि जास्त जोखीम घेण्याची तयारी ठेवावी.