भारतातील पॅसिव्ह फंड्सची कमाल! ₹12 लाख कोटींचा टप्पा पार, इंडेक्स फंड्स आणि ईटीएफ्सची चलती

पॅसिव्ह गुंतवणुकीचा वाढता ट्रेंड

जागतिक स्तरावर जसा ट्रेंड (Trend) दिसत आहे, त्याचप्रमाणे भारतातही पॅसिव्ह (Passive) गुंतवणूक पद्धतींचा बोलबाला वाढला आहे. अनेकदा ॲक्टिव्ह (Active) फंड मॅनेजर्स बेंचमार्क (Benchmark) इंडेक्सला हरवू शकत नाहीत, त्यामुळे वॉरेन बफे (Warren Buffett) सारखे दिग्गज कमी खर्चात, वैविध्यपूर्ण (Diversified) गुंतवणुकीचा सल्ला देतात. हेच तत्वज्ञान आता भारतात रुजले आहे.

भारतातील पॅसिव्ह फंडांचा AUM (Assets Under Management) प्रचंड वेगाने वाढला आहे. 2019 मध्ये हा आकडा केवळ ₹1.91 लाख कोटी होता, जो आता 2025 पर्यंत ₹12.20 लाख कोटींपर्यंत पोहोचला आहे. डिसेंबर 2025 पर्यंत, एकूण म्युच्युअल फंड AUM पैकी 18% हिस्सा पॅसिव्ह फंडांचा होता, तर डिसेंबर 2021 मध्ये हा फक्त 12% होता. विशेषतः कोरोना महामारीनंतर, मार्च 2020 ते मार्च 2023 या काळात पॅसिव्ह फंडांच्या AUM मध्ये तब्बल 322% ची वाढ झाली. गुंतवणूकदारांमध्ये वाढलेली जागरूकता, पारदर्शकता आणि ॲक्टिव्ह फंडांच्या तुलनेत खूपच कमी खर्च (जे 1% ते 2% पर्यंत असू शकतात, तर पॅसिव्ह फंडांचा खर्च 0.5% पेक्षा कमी असतो) ही या वाढीमागील मुख्य कारणे आहेत. सेबीने (SEBI) 'म्युच्युअल फंड्स लाईट' (MF Lite) सारख्या नियमांमुळेही पॅसिव्ह फंड्सना प्रोत्साहन दिले आहे.

इंडेक्स फंड्स विरुद्ध ईटीएफ्स: मुख्य फरक

इंडेक्स फंड्स (Index Funds) आणि एक्सचेंज ट्रेडेड फंड्स (ETFs) दोन्ही मार्केट इंडेक्सची नक्कल करतात, पण त्यांच्यात काही महत्त्वाचे फरक आहेत. इंडेक्स फंड्स तुम्ही थेट AMC कडून किंवा प्लॅटफॉर्मवरून विकत घेता आणि त्यांची किंमत दिवसाच्या शेवटी नेट ॲसेट व्हॅल्यू (NAV) नुसार ठरते. भारतात SIP (Systematic Investment Plan) ची सोय असल्याने हे फंड दीर्घकाळात शिस्तबद्ध गुंतवणूक करण्यासाठी उत्तम आहेत.

दुसरीकडे, ईटीएफ्स हे शेअर बाजारात शेअर्सप्रमाणेच ट्रेड होतात, ज्यामुळे त्यांची किंमत रिअल-टाईम (Real-time) असते आणि दिवसा कधीही खरेदी-विक्री करता येते. हे तरलतेची (Liquidity) आणि बाजारातील बदलांना लगेच प्रतिसाद देण्याची इच्छा असणाऱ्यांसाठी फायदेशीर आहे. मात्र, ईटीएफ्ससाठी डीमॅट अकाउंट (Demat Account) आवश्यक असते आणि थेट SIP चे पर्याय सहसा नसतात. खर्च ईटीएफ्समध्ये थोडा कमी असू शकतो, पण व्यवहार खर्च (Transaction Costs) आणि बिड-आस्क स्प्रेड (Bid-ask Spread) यांचाही विचार करावा लागतो. काही वेळा NIFTY 50 सारख्या इंडेक्समध्ये ईटीएफ्सनी थोडा चांगला परतावा आणि कमी ट्रॅकिंग एरर (Tracking Error) दर्शविला आहे, पण हा फरक सर्व खर्च विचारात घेतल्यास किरकोळ असतो. सेबीने स्पॉन्सर ग्रुप कंपन्यांमधील गुंतवणुकीवरही मर्यादा आणल्या आहेत (इक्विटी ईटीएफ/इंडेक्स फंडांसाठी 35%, तर सामान्य पॅसिव्ह फंडांसाठी 25%).

संभाव्य धोके आणि नियामकांचे लक्ष

पॅसिव्ह गुंतवणूक पूर्णपणे धोक्यांपासून मुक्त नाही. 'क्राउडेड ट्रेड्स' (Crowded Trades) चा धोका असतो, जिथे अनेक गुंतवणूकदार एकाच इंडेक्सकडे आकर्षित होतात, ज्यामुळे बाजारात अनपेक्षित बदल झाल्यास घसरण वाढू शकते. पॅसिव्ह फंड्स मार्केटमधील धोक्यांना (Systematic Risks) सामोरे जातात, याचा अर्थ संपूर्ण मार्केट घसरल्यास त्यांचे मूल्यही कमी होते. मात्र, मोठे आणि कार्यक्षम मार्केट्समध्ये (Large-cap stocks) ॲक्टिव्ह मॅनेजर्ससाठी बेंचमार्कपेक्षा जास्त परतावा मिळवणे कठीण होते, जिथे कमी खर्चामुळे पॅसिव्ह फंडांना फायदा मिळतो. तरीही, मिड आणि स्मॉल-कॅप सेगमेंटमध्ये (Mid and Small-cap segments) ॲक्टिव्ह मॅनेजर्सना संधी मिळू शकते. सेबीचे वाढते नियमन या वाढत्या क्षेत्रावर लक्ष ठेवून आहे.

भविष्यातील दिशा

भारतातील पॅसिव्ह गुंतवणुकीचे भविष्य उज्ज्वल आहे. नियामक बदल, गुंतवणूकदारांची वाढती माहिती आणि किफायतशीर, पारदर्शक पर्यायांची वाढती मागणी याला पाठिंबा देत आहेत. हायब्रिड इंडेक्स फंड्ससारख्या (Hybrid Index Funds) नवीन उत्पादनांमुळे गुंतवणूकदारांना आणखी पर्याय मिळतील. भारताची अर्थव्यवस्था जसजशी वाढत जाईल आणि जागतिक बाजाराशी जोडली जाईल, तसतसे पॅसिव्ह फंड्स गुंतवणूकदारांसाठी संपत्ती निर्माण करण्याचे एक महत्त्वाचे माध्यम बनून राहतील.