आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) क्षेत्रातील क्रांतीमुळे व्हेंचर कॅपिटल कंपन्यांनी आपला जुना नियम बदलला आहे. आता एकाच क्षेत्रातील प्रतिस्पर्धी स्टार्टअप्समध्ये गुंतवणूक करणे सर्रास झाले असून, यामुळे स्टार्टअप्सच्या गव्हर्नन्स आणि ट्रान्सपरन्सीवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
व्हेंचर कॅपिटल क्षेत्रातील चित्र वेगाने बदलत आहे. आतापर्यंत 'एकाच मार्केटमधील प्रतिस्पर्धी कंपन्यांना फंडिंग न देणे' हा एक अलिखित नियम होता, मात्र AI मुळे हे समीकरण पूर्णपणे बदलले आहे. AI मुळे सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटचा खर्च अतिशय कमी झाला आहे, ज्यामुळे स्टार्टअप्स अगदी कमी वेळात आपली बिझनेस मॉडेल्स बदलून दुसऱ्या मार्केटमध्ये शिरत आहेत. यामुळे एकाच इन्व्हेस्टरच्या पोर्टफोलिओमधील कंपन्या एकमेकींच्या प्रतिस्पर्धी बनत आहेत.
गव्हर्नन्सचे नवीन पेच
जेव्हा एखादी VC फर्म एकाच क्षेत्रातील दोन प्रतिस्पर्धी कंपन्यांना फंडिंग देते, तेव्हा गोपनीय माहिती उघड होण्याचा आणि बोर्डाच्या निर्णयांमध्ये विरोधाभास निर्माण होण्याचा धोका वाढतो. 'Factory' आणि 'Cognition' या स्टार्टअप्समधील नुकत्याच घडलेल्या घटनेने हे धोके अधोरेखित केले आहेत. दिग्गज इन्व्हेस्टर विनोद खोसला यांच्यासह अनेक बड्या गुंतवणूकदारांनी यावर चिंता व्यक्त करत, 'कॉन्फ्लिक्ट ऑफ इंटरेस्ट' टाळण्यासाठी नवीन नियमांची गरज असल्याचे म्हटले आहे.
फाउंडर्ससाठी बदलती परिस्थिती
आता स्टार्टअप संस्थापकांना 'एक्स्क्लुझिव्हिटी'ची (Exclusivity) अपेक्षा ठेवणे कठीण झाले आहे. Benchmark सारख्या कंपन्या आता पारदर्शक संवादावर भर देत आहेत. म्हणजे, गुंतवणूकदारांनी आधीच 'डिस्क्लोजर' दिले पाहिजे, जेणेकरून भविष्यातील वाद टाळता येतील.
भारतीय स्टार्टअप इकोसिस्टमवर परिणाम
भारतीय स्टार्टअप्समध्येही आता AI चा वापर वाढत असल्याने, इथल्या VC कंपन्यांनाही या वैश्विक ट्रेंडचा विचार करावा लागेल. भविष्यात गुंतवणूकदार आणि फाउंडर्ससाठी 'एथिकल बाऊंडरीज' (Ethical Boundaries) आखणे आणि स्पष्ट 'डिस्क्लोजर फ्रेमवर्क' तयार करणे ही काळाची गरज बनली आहे.