Whalesbook
विक्रमी ओळख आणि रोजगार निर्मिती
भारताच्या स्टार्टअप इकोसिस्टमने आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. 'स्टार्टअप इंडिया' उपक्रम 2016 मध्ये सुरू झाल्यापासून, या आर्थिक वर्षात सर्वाधिक 55,200 पेक्षा जास्त नवीन कंपन्यांना अधिकृत मान्यता मिळाली. यामुळे 31 मार्च 2026 पर्यंत एकूण मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्सची संख्या 2.23 लाखांपेक्षा जास्त झाली आहे. या स्टार्टअप्सनी मिळून 23.36 लाखांहून अधिक प्रत्यक्ष रोजगार निर्माण केला आहे. विशेषतः FY 2025-26 मध्ये, मागील वर्षाच्या 3.66 लाखांच्या तुलनेत 4.99 लाखांहून अधिक नवीन नोकऱ्यांची निर्मिती झाली. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि उत्तर प्रदेश यांसारखी राज्ये या वाढीमध्ये आघाडीवर आहेत.
नावीन्य आणि पेटंट फाईलिंगमध्ये वाढ
केवळ संख्यांमध्येच नव्हे, तर नवोपक्रमाच्या (Innovation) बाबतीतही वाढ दिसून येत आहे. बौद्धिक संपदा (Intellectual Property) फाईलिंगमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. FY 2025-26 मध्ये स्टार्टअप्सनी 4,480 हून अधिक पेटंट अर्ज दाखल केले, जे FY 2024-25 मधील 2,850 पेक्षा जास्त अर्जांपेक्षा अधिक आहेत. एकूण 19,400 पेक्षा जास्त पेटंट अर्ज दाखल झाले आहेत, जे संशोधन आणि विकास (R&D) तसेच बौद्धिक मालमत्तेचे संरक्षण करण्यावर वाढत असलेला भर दर्शवते. ही IP वरील लक्ष केंद्रित करणे दीर्घकालीन मूल्य आणि जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मकतेसाठी महत्त्वपूर्ण आहे.
जागतिक बाजारपेठेतील बदलांमुळे गुंतवणुकीत बदल
भारताची स्टार्टअप इकोसिस्टम लवचिक दिसत असली तरी, जागतिक वित्तीय वातावरणातील गुंतागुंत तिला प्रभावित करत आहे. जागतिक स्तरावर इकोसिस्टमचे मूल्य कमी झाले आहे, जिथे आशिया तुलनेने मजबूत राहिला आहे, तर युरोप आणि उत्तर अमेरिका संघर्ष करत आहेत. भारत अजूनही जागतिक स्तरावर टॉप 5 व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) मार्केटपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. तथापि, 2025 आणि 2026 च्या सुरुवातीच्या काळात गुंतवणुकीत एक मोठा बदल दिसून आला आहे. व्हेंचर कॅपिटल गुंतवणुकीत स्थिरीकरण आले असून, 2025 मध्ये सुमारे $12.1 बिलियन ते $16 बिलियन इतकी गुंतवणूक झाली. या स्थिरीकरणामुळे पूर्वीच्या 'कितीही खर्चात वाढ' (growth at any cost) या मानसिकतेतून बाहेर पडून, कमी परंतु मोठे आणि अधिक निवडक गुंतवणुकीचे फेरे होत आहेत. गुंतवणुकीचे कल AI, SaaS, फिनटेक इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि क्लायमेट टेक यांसारख्या क्षेत्रांवर केंद्रित आहेत, ज्यातून मजबूत आणि शाश्वत परतावा मिळवण्याचे उद्दिष्ट आहे.
शाश्वततेची चिंता आणि 'ग्रांटरप्रेनर' धोका
प्रभावशाली आकडेवारी असूनही, एक गंभीर दृष्टिकोन आवश्यक आहे. मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्सची प्रचंड संख्या इकोसिस्टमची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन व्यवहार्यता यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करते. 'फंड ऑफ फंड्स फॉर स्टार्टअप्स' (Fund of Funds for Startups) सारख्या सरकारी योजना महत्त्वाचे भांडवल पुरवतात, परंतु ऐतिहासिकदृष्ट्या केवळ सुमारे 1.1% मान्यताप्राप्त संस्थांना थेट पाठिंबा मिळतो. या मान्यतेवरील अवलंबित्व 'ग्रांटरप्रेनर' (granterpreneur) प्रवृत्तीला प्रोत्साहन देऊ शकते, जिथे संस्था बाजाराभिमुख, शाश्वत मॉडेलऐवजी सरकारी अनुदान मिळवण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करू शकतात. गुंतवणूकदार आता केवळ वाढीऐवजी युनिट इकॉनॉमिक्स (unit economics), नफा क्षमता (profitability) आणि भांडवली कार्यक्षमतेची (capital efficiency) कसून तपासणी करत आहेत. त्यांना शिस्तबद्ध विस्तार (disciplined scaling) हवा आहे, केवळ वेगाने होणारा, पण शाश्वत नसलेला विस्तार नको आहे. निधीतील तफावत, नियामक अडथळे आणि कुशल मनुष्यबळाची कमतरता यांसारखी आव्हाने आत्मनिर्भर व्यवसायांमध्ये संक्रमण करणे कठीण करू शकतात. या परिपक्वतेचा अर्थ असा आहे की संस्थापकांना केवळ वाढ दाखवून नव्हे, तर मजबूत मूलभूत तत्त्वे (fundamentals) आणि नफ्याकडे स्पष्ट मार्ग दाखवूनच गुंतवणूक आकर्षित करावी लागेल.
शाश्वत वाढीवर भर
सध्याच्या आणि नजीकच्या भविष्यातील काळात, कार्यक्षम ऑपरेशन्स (operational efficiency) आणि स्पष्ट मूल्य निर्मितीद्वारे (value creation) प्रेरित झालेली व्यावहारिक वाढ (pragmatic growth) अधिक महत्त्वाची ठरेल. परिपक्व होणाऱ्या स्टार्टअप्सना सरकारी पाठिंब्याचे रूपांतर शाश्वत बाजारपेठेतील स्थानांमध्ये (market positions) करावे लागेल. नावीन्य आणि मजबूत धोरणांचा (strategies) वापर करून त्यांना जाणकार गुंतवणूकदार वातावरणात मार्गक्रमण करावे लागेल. केवळ व्यापक मान्यतेऐवजी खऱ्या नवोपक्रमाला आणि दीर्घकालीन यशाला प्रोत्साहन देणाऱ्या धोरणांमध्ये बदल महत्त्वपूर्ण ठरेल. आता अनेक मान्यताप्राप्त संस्थांऐवजी, काही निवडक आणि प्रभावी बाजारपेठेतील नेत्यांना (market leaders) विकसित करण्यावर भर दिला जात आहे.