भारताचे अंतराळ स्टार्टअप्स: पुनर्वापर करता येणारे रॉकेट्स आणि स्पेस डेब्रिस तंत्रज्ञानात मोठी झेप!

भारताचे अंतराळ क्षेत्र: नवा अध्याय

भारतीय अंतराळ क्षेत्रात मोठे बदल घडत आहेत. पूर्वी सरकारी नियंत्रणाखाली असलेले हे क्षेत्र आता चपळ खाजगी स्टार्टअप्सच्या पाठिंब्याने वेगाने पुढे जात आहे. हैदराबादस्थित Spantrik आणि Cosmoserve Space या कंपन्या या बदलांमध्ये आघाडीवर असून, उद्योग क्षेत्रातील दोन अत्यंत आव्हानात्मक पैलूंवर लक्ष केंद्रित करत आहेत: किफायतशीर पुनर्वापर करण्यायोग्य लॉन्च सिस्टीम आणि स्पेस डेब्रिस व्यवस्थापन.

Spantrik: 'Raven' ची निर्मिती

Spantrik, २०२२ मध्ये स्थापित झालेली एक स्टार्टअप, सध्या 'Raven' नावाचे मध्यम-लिफ्ट लॉन्च वाहन विकसित करत आहे. हे वाहन पूर्णपणे पुनर्वापर करण्यायोग्य (reusable) बनवण्याचे उद्दिष्ट आहे. कंपनी रॉकेट इंजिन आणि फ्लाईट कॉम्प्युटर्ससारख्या मुख्य घटकांसाठी स्वतःच विकास करत असल्याने, बाह्य पुरवठादारांवरील अवलंबित्व कमी होणार आहे. या इंटिग्रेटेड धोरणामुळे सॅटेलाईट लॉन्चचा एकूण खर्च कमी होण्यास मदत होईल, जे खाजगी अंतराळ मोहिमांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

Cosmoserve Space: अंतराळातील कचऱ्याला आव्हान

पुनर्वापर करण्यायोग्य रॉकेट्ससोबतच, Cosmoserve Space ऑर्बिटल डेब्रिसच्या वाढत्या धोक्याला सामोरे जात आहे. हजारो निष्क्रिय सॅटेलाईट्स आणि रॉकेटचे अवशेष लो अर्थ ऑर्बिटमध्ये (LEO) जमा झाल्याने, टक्कर होण्याचा धोका वाढत आहे. Cosmoserve 'मिशन एम्ब्रेस' (Mission Embrace) नावाचे सक्रिय डेब्रिस रिमूव्हल तंत्रज्ञान विकसित करत आहे, जे रोबोटिक आर्म वापरून अंतराळातील कचरा पकडून सुरक्षितपणे व्यवस्थापित करेल. नुकत्याच Skyroot Aerospace च्या Vikram-1 मिशनवर कंपनीने त्यांच्या तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक केले. जरी या मिशनने मौल्यवान डेटा मिळवला असला तरी, कंपनीला काही तांत्रिक अडचणींचा सामना करावा लागला, ज्यात टेलीमेट्री डेटा गमावणे यासारख्या समस्यांचा समावेश होता. अंतराळ संशोधनाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात अशा समस्या सामान्य असतात.

निधी आणि भविष्यातील दिशा

या स्टार्टअप्सची वाढ T-Works सारख्या इनक्यूबेशन हबमुळे शक्य झाली आहे, जे प्रगत टेस्टिंग लॅब आणि सरकारी यंत्रसामग्रीचा वापर करण्याची संधी देतात. यामुळे स्टार्टअप्सना प्रोटोटाइप्सवरून प्रत्यक्ष अंतराळ-परीक्षित प्रणालींपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली आहे. भारतीय अंतराळ तंत्रज्ञान कंपन्यांनी जुलै २०२६ पर्यंत अंदाजे $871 दशलक्ष इतका निधी उभारला आहे, जे या क्षेत्रातील वाढ दर्शवते.

गुंतवणुकीसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की या कंपन्या खाजगी आहेत आणि NSE किंवा BSE वर सूचीबद्ध नाहीत. त्यामुळे, या क्षेत्रात गुंतवणूक सध्या व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) आणि प्रायव्हेट इक्विटी (Private Equity) मार्गांनीच शक्य आहे. अंतराळ उद्योगात मोठ्या भांडवली खर्चाची, दीर्घ उत्पादन कालावधीची आणि महत्त्वपूर्ण तांत्रिक जोखमीची शक्यता असते. अलीकडील टेलीमेट्री समस्यांप्रमाणे, यशस्वी मोहिमांमध्येही डेटा गमावणे किंवा हार्डवेअर निकामी होण्याचा धोका असतो, ज्यामुळे भविष्यातील प्रकल्पांच्या वेळापत्रकांवर आणि गुंतवणूकदारांच्या भावनांवर थेट परिणाम होऊ शकतो.

'मेक इन इंडिया' (Make in India) उपक्रम खोल अंतराळात विस्तारत असताना, या नवीन तंत्रज्ञानाची विश्वसनीयता या क्षेत्रासाठी महत्त्वपूर्ण ठरेल. या स्टार्टअप्सचे दीर्घकालीन यश हे केवळ यशस्वी प्रोटोटाइप्सच्या पलीकडे जाऊन, अवकाशातील कठोर वातावरणात सातत्यपूर्ण, किफायतशीर आणि सुरक्षित कार्यक्षमतेवर अवलंबून असेल.