भारतातील स्टार्टअप्सची नवी इनिंग: मॅच्युरिटीनंतर 'या' नवीन गरजा, गुंतवणूकदारांना मोठा इशारा!

इकोसिस्टमचा महत्त्वाचा टप्पा

भारतातील स्टार्टअप्सचे जग सध्या एका महत्त्वाच्या वळणावर उभे आहे. वेगाने वाढीच्या टप्प्यातून बाहेर पडून आता ते अधिक परिपक्व (Mature) होत आहे. तरुणाईतील कंपन्या शेअर बाजारात यशस्वीपणे प्रवेश करत आहेत आणि गुंतवणूकदारांना चांगला परतावा मिळत आहे. स्टार्टअप पॉलिसी फोरमच्या (Startup Policy Forum) प्रेसिडेंट आणि सीईओ श्वेता राजपाल कोहली यांच्या मते, अनेक वर्षांच्या पॉलिसी आणि व्हेंचर कॅपिटल (VC) गुंतवणुकीमुळे आता 'इकोसिस्टम' ही संकल्पना खऱ्या अर्थाने आकार घेत आहे. या परिपक्वतेमुळे अनुभवी संस्थापक आणि गुंतवणूकदार नवीन उद्योजकांना मार्गदर्शन करू शकतात, ज्यामुळे वाढीला आणखी गती मिळेल.

भविष्यातील वाढीसाठी भांडवल आणि विस्ताराची गरज

'बेन अँड कंपनी' (Bain and Company) मधील पार्टनर आदित्य शुक्ला हे देखील या प्रगतीशी सहमत आहेत, परंतु काही महत्त्वाच्या गरजांवर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज आहे असे ते नमूद करतात. भविष्यातील यश हे सातत्यपूर्ण भांडवल, टॅलेंट आणि नाविन्यतेला पाठिंबा देणारे वातावरण यावर अवलंबून असेल. यासाठी 'पेशंट कॅपिटल'ची (Patient Capital) म्हणजेच डीप टेक, AI आणि इतर क्षेत्रांमध्ये दीर्घकालीन गुंतवणुकीची गरज आहे, ज्यांना विकसित होण्यासाठी अधिक वेळ लागतो. मागील काही वर्षांतील जलद ग्राहक तंत्रज्ञान (Consumer Tech) वाढीच्या तुलनेत ही गरज अधोरेखित होते. शुक्ला यांनी स्टार्टअपने बंगळूरु आणि दिल्ली NCR सारख्या मोठ्या शहरांपलीकडे विस्तार करण्यावरही भर दिला आहे. लहान शहरांमध्ये नेटवर्क्स तयार करणे हे संधी वाटून घेण्यासाठी आणि अधिक टॅलेंट मिळवण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

विविध घटकांचे योगदान

कोहली यांच्या मते, एका मजबूत इकोसिस्टमसाठी व्यापक पोहोच (Wide Reach) आणि सखोल क्षमता (Deep Capabilities) या दोन्हीची आवश्यकता आहे, जी अनेक घटकांच्या एकत्रित प्रयत्नानेच शक्य आहे. संस्थापक नाविन्यपूर्ण कल्पनांना चालना देतात, ज्यामुळे व्हेंचर कॅपिटलिस्ट (VCs) आणि इतर गुंतवणूकदार आकर्षित होतात. त्यानंतर हे गुंतवणूकदार तंत्रज्ञान आणि सेवांसारख्या आवश्यक सपोर्ट सिस्टम्स तयार करण्यास मदत करतात. सरकार आणि माध्यमं देखील महत्त्वाची भूमिका बजावतात, कारण ते पॉलिसी सपोर्ट देतात आणि इकोसिस्टमला पूर्ण करण्यासाठी दृश्यमानता (Visibility) निर्माण करतात.

जागतिक स्तरावरील 'एक्झिट्स' आणि गुंतवणुकीचे चक्र

शुक्ला यांनी जागतिक स्तरावरील उदाहरणांवर लक्ष केंद्रित केले आहे, जिथे यशस्वी 'एक्झिट्स' (Exits) किती महत्त्वाचे आहेत हे त्यांनी स्पष्ट केले. एक्झिट्समुळे संस्थापक आणि गुंतवणूकदारांना नवीन गुंतवणुकीसाठी भांडवल मिळते, तसेच नवीन उद्योजकांमध्ये आत्मविश्वास वाढतो आणि अधिक फंडिंग आकर्षित होते. जरी भारताने अनेक IPOs पाहिले असले तरी, हे एक्झिट्स किती टिकाऊ आहेत आणि त्याचा एकूण गुंतवणूक प्रवाहावर काय परिणाम होतो, हे जागतिक बाजारातील चढ-उतारांच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाचे ठरू शकते.

इकोसिस्टम मॅच्युअर होतानाचे धोके

आशावाद असला तरी, धोके अजूनही आहेत. ग्राहक तंत्रज्ञान (Consumer Tech) आणि ई-कॉमर्स (E-commerce) सारख्या क्षेत्रांवर अवलंबून राहिल्यामुळे इकोसिस्टम खर्चातील बदल किंवा आर्थिक मंदीला बळी पडू शकते. डीप टेक (Deep Tech) आणि AI साठी पेशंट कॅपिटलची (Patient Capital) गरज आहे, जी जागतिक फंडिंगमध्ये कपात झाल्यास कमी होऊ शकते. यामुळे आशादायक कंपन्यांना लवकर एक्झिट (Exit) करावे लागण्याची शक्यता आहे. भारताच्या जलद वाढीने भांडवलावर लक्ष केंद्रित केले आहे, ज्यामुळे वैविध्यपूर्ण जागतिक बाजारांच्या तुलनेत अधिक मोठी घसरण होण्याचा धोका आहे. लहान शहरांमध्ये हब (Hubs) तयार करण्याच्या मार्गात पायाभूत सुविधांचा अभाव, विशेष टॅलेंटची कमतरता आणि नियामक समस्यांसारखे अडथळे आहेत. अनेक स्टेकहोल्डर्स महत्त्वाचे असले तरी, धोरणात्मक बदल किंवा सपोर्टमध्ये होणारा विलंबही प्रगतीला धीमा करू शकतो.

भविष्याचा वेध

भारताच्या स्टार्टअप्सचे भविष्य पेशंट कॅपिटलची (Patient Capital) गरज पूर्ण करण्यावर, मोठ्या शहरांपलीकडे नाविन्यपूर्णता वाढवण्यावर आणि सर्व स्टेकहोल्डर्सना एकत्रित ठेवण्यावर अवलंबून असेल. एक्झिट्स सुलभ करणे आणि नियम सुधारणे हे जागतिक इनोव्हेशन सेंटर (Global Innovation Center) बनण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल ठरेल.