कंपनी नफ्यात कशी आली?
वर्ष 2025 मध्ये, भारतीय व्हेंचर कॅपिटल (VC) गुंतवणूकदारांनी IPO मधून बाहेर पडताना (exits) जवळपास 2 अब्ज डॉलर्स (सुमारे 16,000 कोटी रुपये) कमावले. सध्या खाजगी निधी (private funding) कमी होत असताना, पब्लिक मार्केटमधून पैसे परत मिळवण्यासाठी हा एक महत्त्वाचा मार्ग ठरला. विशेषतः, भारतातील स्टार्टअप फंडिंग FY26 मध्ये 10% पेक्षा जास्त घसरले, ज्याचा परिणाम मोठ्या गुंतवणूक फेऱ्यांवर (late-stage investment rounds) झाला. बेन अँड कंपनी (Bain & Company) आणि IVCA इंडिया व्हेंचर कॅपिटल रिपोर्टनुसार, VCs ने IPO मधून सुमारे 2 अब्ज डॉलर्स जमा केले. मात्र, या आकडेवारीत मोठी तफावत दिसून येते. 100 दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा मोठ्या असलेल्या IPOs मधूनच एकूण VC एक्झिट व्हॅल्यूचा जवळपास 90% हिस्सा मिळाला, जो मागील वर्षाच्या सुमारे 70% वरून लक्षणीय वाढ आहे.
भारतातील IPO मार्केट आणि VC एक्झिट व्हॅल्यूची तुलना
जागतिक स्तरावर, 2025 हे IPO साठी एक मजबूत वर्ष ठरले, ज्यात 143.3 अब्ज डॉलर्स उभारले गेले. भारतानेही या जागतिक लाटेत महत्त्वाची भूमिका बजावली, जिथे मुख्य बोर्ड IPOs मधून 2025 मध्ये विक्रमी 1.75 लाख कोटी रुपये (सुमारे 21 अब्ज डॉलर्स) उभारले गेले. मात्र, इतकी मोठी मार्केट ॲक्टिव्हिटी असूनही, भारतात VC-समर्थित IPO मधून मिळणारे एक्झिट व्हॅल्यू वर्षागणिक सुमारे 7 अब्ज डॉलर्स इतकेच राहिले. याचे मुख्य कारण म्हणजे अत्यंत जास्त व्हॅल्यू कॉन्सन्ट्रेशन. केवळ आठ मोठ्या IPOs ने भारतातील प्रायमरी मार्केटमध्ये उभारलेल्या एकूण रकमेपैकी जवळपास 44.5% हिस्सा घेतला. VCs साठी लिक्विडिटी (liquidity) प्रदान करणाऱ्या प्रमुख कंपन्यांमध्ये Groww (सुमारे 670 दशलक्ष डॉलर्स), Lenskart (अंदाजे 475 दशलक्ष डॉलर्स), आणि डॉ. अग्रवाल हेल्थकेअर (साधारणपणे 255 दशलक्ष डॉलर्स) यांचा समावेश आहे. या परिस्थितीतून असे दिसून येते की काही मोठ्या IPOs ने VC एक्झिट सीनवर वर्चस्व गाजवले, तर अनेक लहान IPOs ची कामगिरी तितकी चांगली झाली नाही.
जागतिक ट्रेंड्स आणि बदलती सेक्टर कामगिरी
2025 मध्ये जागतिक IPO लाटेला कमी व्याजदर आणि सुलभ मॉनेटरी पॉलिसीमुळे चालना मिळाली, ज्यामुळे कंपन्यांची व्हॅल्यूएशन वाढली आणि कर्ज घेण्याचा खर्च कमी झाला. मजबूत जागतिक शेअर बाजारांनी, जसे की S&P 500 मध्ये 16% ची वाढ, नवीन लिस्टिंगसाठी चांगले वातावरण तयार केले. भारतात, डोमेस्टिक स्टॉक्सनी माफक वाढ (Nifty 50 मध्ये सुमारे 10.6% वाढ) दर्शवली, पण जागतिक बाजारांच्या तुलनेत ते मागे पडले. याचे एक कारण म्हणजे परदेशी गुंतवणूकदारांनी शेअर्सची विक्री करणे आणि रुपयाचे कमकुवत होणे. तंत्रज्ञान क्षेत्राला (Technology sector) मात्र या वर्षी फटका बसला, Nifty IT इंडेक्स 2025 मध्ये 10% पेक्षा जास्त घसरला, जो या दशकातील त्यांची दुसरी सर्वात वाईट वार्षिक कामगिरी होती. याउलट, PSU बँक्स (PSU Banks) आणि मेटल्स (Metals) यांसारख्या क्षेत्रांनी चांगली कामगिरी केली. मागील वर्षांतील वाढत्या व्याजदरांमुळे VCs अधिक सावध झाले होते, ज्यामुळे नफाक्षमता (profitability) आणि स्केलवर (scale) अधिक लक्ष केंद्रित झाले.
स्टार्टअप एक्झिट मार्गांबद्दल वाढती चिंता
2025 मध्ये VC एक्झिट व्हॅल्यूचे हे प्रचंड कॉन्सन्ट्रेशन (concentration) व्हेंचर कॅपिटल उद्योगासाठी एक मोठी चिंता आहे. काही मोठ्या IPOs वर अवलंबून राहिल्याने बहुतांश स्टार्टअप्ससाठी एक्झिटचा अंदाज लावणे आणि तो प्रत्यक्षात आणणे कठीण झाले आहे. खाजगी निधीची आवक लक्षणीयरीत्या मंदावली आहे; 2025 च्या पहिल्या सहामाहीत भारतात लेट-स्टेज फंडिंगमध्ये 27% घट झाली. यामुळे VCs वर गुंतवणुकीतून बाहेर पडण्यासाठी मार्ग शोधण्याचा दबाव वाढला आहे. ही मार्केट डायनॅमिक्स मध्यम आकाराच्या कंपन्यांसाठी आणि त्यांच्या श्रेणीतील आघाडीवर नसलेल्या कंपन्यांसाठी प्रतिकूल ठरते, कारण त्यांच्यासाठी सार्वजनिकरित्या लिस्टिंग करण्याची संधी कमी होते. मार्केटचा स्केल, नेतृत्व आणि नफाक्षमतेवर असलेला जोर पाहता, या गुणांशिवाय असलेल्या कंपन्यांना IPOs मध्ये गुंतवणूकदार मिळवणे आव्हानात्मक ठरू शकते. यामुळे VCs त्यांच्या गुंतवणुकी जास्त काळ ठेवू शकतात आणि त्यांना कमी व्हॅल्युएशन मिळू शकते. 2025 मध्ये IT क्षेत्राची खराब कामगिरी, जे सहसा टेक IPOs चे स्त्रोत असते, हे दर्शवते की काही प्रमुख लिस्टिंग्ज अयशस्वी झाल्यास किती धोका असू शकतो. 2025 च्या अनेक IPOs मध्ये फ्रेश कॅपिटल रेझिंगऐवजी ऑफर फॉर सेल (OFS) चे प्रमाण जास्त होते. यावरून असे सूचित होते की लिस्टिंग आता कंपन्यांच्या वाढीसाठी निधी उभारण्याऐवजी सुरुवातीच्या गुंतवणूकदारांना त्यांचे पैसे परत मिळवून देण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करत आहेत, ज्यामुळे कंपन्यांच्या विस्तारासाठी भांडवल मर्यादित राहू शकते.
2026 साठी दृष्टिकोन: सततची सक्रियता, निवडक दृष्टिकोन कायम
विश्लेषकांना 2026 मध्ये भारतीय IPO मार्केटबद्दल आशावादी कल दिसत आहे, जिथे कंपन्यांच्या मजबूत यादीतून सतत सक्रियता अपेक्षित आहे. तथापि, 2025 च्या उत्तरार्धात लिस्टिंग गेन कमी झाल्यानंतर, आता कंपनीचे फंडामेंटल्स (fundamentals) आणि व्हॅल्युएशनवर (valuations) अधिक लक्ष केंद्रित केले जाईल अशी अपेक्षा आहे. मार्केट सक्रिय राहील, परंतु गुंतवणूकदार कदाचित व्हॅल्यू आणि स्थिरतेला अधिक प्राधान्य देतील. याचा अर्थ नवीन व्हेंचर्सना (newer ventures) अजूनही कॉन्सन्ट्रेटेड एक्झिट्सचा (concentrated exits) सामना करावा लागू शकतो.