जागतिक मंदीतही भारतीय VC मार्केटची दमदार कामगिरी
2025 मध्ये भारतीय व्हेंचर कॅपिटल (VC) आणि ग्रोथ इक्विटी मार्केटने सुमारे $16 अब्ज ची गुंतवणूक आकर्षित केली आहे. सलग दुसऱ्या वर्षी वाढ दर्शवणारी ही कामगिरी, जागतिक खाजगी भांडवलातील (Private Capital) एकूण घसरण पाहता विशेष उल्लेखनीय आहे. डील व्हॉल्यूम (Deal Volume) आणि सरासरी डील आकारात (Average Deal Size) समतोल वाढ दिसून आली. विशेषतः, $100 दशलक्ष पेक्षा मोठ्या फंडिंग राऊंडमध्ये (Funding Rounds) लक्षणीय वाढ झाली, तर $250 दशलक्ष पेक्षा मोठ्या डील्सची संख्या दुप्पट झाली.
सॉफ्टवेअर/SaaS आणि फिनटेक (Fintech) क्षेत्रांना याचा सर्वाधिक फायदा झाला, तसेच AI आणि कंज्यूमर टेक (Consumer Tech) इनोव्हेशन्समध्ये गुंतवणूकदारांची आवड कायम राहिली. VC/ग्रोथ इक्विटी फंडांनी उभारलेला निधीही सुमारे $5.4 अब्ज पर्यंत दुप्पट झाला, ज्यात मोठ्या फंड वेहिकल्सचा (Fund Vehicles) मोठा वाटा आहे.
'जित वाढेल तित वाढू दे' ऐवजी नफ्यावर भर
जरी आकडेवारी मजबूत दिसत असली, तरी गुंतवणूकदारांच्या दृष्टिकोनात मोठा बदल झाला आहे. 'Growth at all costs' (कितीही खर्च करून वाढ) याऐवजी आता 'Retention-led growth' (ग्राहक टिकवून वाढ) आणि 'Disciplined Unit Economics' (शिस्तबद्ध युनिट इकॉनॉमिक्स) यावर लक्ष केंद्रित केले जात आहे. यामुळे कंपन्यांना जलद विस्ताराऐवजी फायदेशीर आणि टिकाऊ व्यवसाय मॉडेलवर लक्ष द्यावे लागत आहे. फिनटेक क्षेत्रातही, पेमेंट (Payments) पेक्षा वेल्थटेक (Wealthtech) सारख्या अधिक अंदाज लावता येण्यासारख्या मॉनेटायझेशन मॉडेल्स (Monetization Models) असलेल्या सब-सेक्टर्सकडे (Sub-sectors) कल वाढला आहे.
जागतिक चित्र आणि भारतातील स्थान
जागतिक स्तरावर VC डील व्हॉल्यूममध्ये सुमारे 3% घट झाली, तरी भारताने चांगली कामगिरी केली. अमेरिकेतील मोठ्या AI गुंतवणुकीमुळे जागतिक फंडिंगमध्ये 31% वाढ झाली, मात्र जागतिक VC फंडिंगमधील भारताचा हिस्सा 2024 मधील 4.2% वरून थोडा घसरून सुमारे 3.5% झाला. असे असूनही, आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात भारत दुसऱ्या क्रमांकाचा VC डेस्टिनेशन (Destination) म्हणून कायम आहे, जो प्रदेशातील एकूण गुंतवणुकीच्या सुमारे 20% आहे. AI हा जागतिक स्तरावर चर्चेत असलेला विषय असून, 2025 मध्ये सुमारे निम्मी व्हेंचर फंडिंग AI मध्ये गेली. भारतातही AI, डीपटेक (Deeptech) आणि इनेबलमेंट प्लॅटफॉर्ममध्ये (Enablement Platforms) गुंतवणूकदारांचा विश्वास दिसून येत आहे.
आव्हाने आणि जोखीम
वाढ असूनही, आव्हाने कायम आहेत. भू-राजकीय अस्थिरता (Geopolitical Instability) हे भारतीय व्यवसायांसमोरील मोठे आव्हान आहे, ज्यामुळे बाजारात अनिश्चितता आहे. यामुळे 'खरेदीदार आणि विक्रेते यांच्यातील व्हॅल्यूएशन गॅप' (Valuation Gap) आणि डील पूर्ण होण्यास लागणारा वेळ वाढत आहे. भारताचे इक्विटी व्हॅल्यूएशन (Equity Valuations), 22x फॉरवर्ड P/E सह, इतर उदयोन्मुख बाजारपेठांच्या तुलनेत महाग मानले जात आहे. 2025 मध्ये 11,000 पेक्षा जास्त स्टार्टअप्स बंद पडले, जे टिकाऊ नसलेल्या व्यवसाय मॉडेलचे संकेत देतात. जागतिक गुंतवणूकदार सावध असल्याने, देशांतर्गत भांडवलाची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरत आहे. जनरेटिव्ह AI (Generative AI) मुळे टेक क्षेत्रातही बदलाची भीती आहे.
भविष्यातील दिशा: केंद्रित आणि शिस्तबद्ध गुंतवणूक
पुढील काळात, भारतातील व्हेंचर फंडिंग AI, डीपटेक आणि लास्ट-माइल लॉजिस्टिक्स (Last-mile logistics) सारख्या 'नवीन युगातील थीम्स' (New-age themes) वर अधिक केंद्रित होण्याची अपेक्षा आहे. भारताची 'देशांतर्गत वाढीची गती आणि धोरणात्मक पाठिंबा' (Domestic growth momentum and continued policy support) अनुकूल वातावरण देईल. मात्र, 'जागतिक अनिश्चितता गुंतवणूकदारांना स्केलेबल व्यवसाय मॉडेल आणि सिद्ध मॉनेटायझेशन' (Scalable business models and demonstrable monetization) वर लक्ष केंद्रित करण्यास भाग पाडेल. कमी, मोठ्या आणि अधिक निवडक गुंतवणुकीचा कल कायम राहील, ज्यासाठी कंपन्यांकडे मजबूत फंडामेंटल्स (Fundamentals) असणे आवश्यक आहे.