Whalesbook
फंडिंगमध्ये घट, AI आणि IPO चा वाढता प्रभाव
आर्थिक वर्ष FY26 मध्ये भारतीय स्टार्टअप्सना मिळालेल्या फंडिंगमध्ये मागील वर्षाच्या तुलनेत 10% घट झाली आहे, ज्यामुळे एकूण गुंतवणूक $10.16 अब्ज डॉलर्स पर्यंत खाली आली. हा कल गुंतवणूकदारांच्या धोरणांमधील बदलाचे संकेत देतो. आता गुंतवणूकदार मोठ्या कंपन्यांऐवजी सुरुवातीच्या टप्प्यातील आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) कंपन्यांमध्ये जास्त पैसे गुंतवताना दिसत आहेत, तर उशिराच्या टप्प्यातील कंपन्यांकडे त्यांचे लक्ष कमी झाले आहे. जागतिक बाजारातील अनिश्चितता आणि IPO (Initial Public Offering) बाजारात वाढलेली संधी यामुळे हा ट्रेंड अधिक मजबूत होत आहे.
AI क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक
जगभरात 2025 मध्ये AI हा गुंतवणुकीचा प्रमुख विषय राहिला, ज्याने व्हेंचर डील व्हॅल्यूच्या 65% म्हणजेच $339.4 अब्ज डॉलर्स चे आकर्षण मिळवले. याचा थेट परिणाम भारतावरही दिसून येत आहे. भारतात AI-आधारित व्हेंचर फंड्सनी 2025 मध्ये सुमारे $1.87 अब्ज डॉलर्स उभारले, जे मागील वर्षीच्या $358 दशलक्ष डॉलर्स च्या तुलनेत लक्षणीय वाढ आहे. लाइटस्पीड व्हेंचर पार्टनर्स (Lightspeed Venture Partners) सारख्या कंपन्यांनी AI ला त्यांच्या बहुतांश गुंतवणुकीचा केंद्रबिंदू बनवले आहे आणि डिसेंबर 2025 पर्यंत त्यांनी त्यांच्या जागतिक फंडांमधून $9 अब्ज डॉलर्स पेक्षा जास्त रक्कम उभी केली होती. AI कंपन्यांची कामगिरी आणि स्केल वाढवण्याची क्षमता पाहता, सुरुवातीच्या टप्प्यातील (Series A आणि B) AI स्टार्टअप्सना नॉन-AI कंपन्यांच्या तुलनेत चांगली व्हॅल्युएशन (Valuation) मिळत आहे.
उशिराच्या टप्प्यातील कंपन्यांवर लक्ष केंद्रित, IPO ची स्पर्धा
के कॅपिटल (Kae Capital) चे जनरल पार्टनर अभिषेक श्रीवास्तव यांच्या मते, गुंतवणूकदार आता उशिराच्या टप्प्यातील (late-stage) मोठ्या डील्ससाठी कमी चेक लिहित आहेत. कंपन्यांसाठी नफा क्षमता, युनिट इकोनॉमिक्स (unit economics) आणि व्हॅल्युएशन यांसारख्या निकषांवर आता अधिक काटेकोरपणे तपासणी केली जात आहे. याचवेळी, भारताचा IPO (Initial Public Offering) बाजारही प्रचंड सक्रिय झाला आहे. 2025 मध्ये विक्रमी 18 भारतीय स्टार्टअप्स सार्वजनिक झाले, ज्यांनी ₹41,248 कोटी उभारले. हे स्टार्टअप्स व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) पैशांशी थेट स्पर्धा करत आहेत. 2025 मध्ये सार्वजनिक झालेल्या 55% कंपन्यांचे शेअर्स त्यांच्या इश्यू प्राईसपेक्षा (issue price) कमी दराने ट्रेड करत आहेत, जे प्रॉफिट (Profit) आणि ग्रोथ (Growth) यावर बाजाराची मागणी दर्शवते.
भू-राजकीय तणावाचा गुंतवणुकीवर परिणाम
वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे (geopolitical tensions) आणि बदलत्या जागतिक व्यापार धोरणांमुळे गुंतवणूकदारांमध्ये अधिक सावधगिरीचे वातावरण आहे. 2025 च्या Q3 2025 मध्ये भारतात खाजगी इक्विटी (Private Equity) गुंतवणुकीत घट झाल्याचे वृत्त आहे, ज्यामुळे हा 2019 नंतरचा सर्वात कमकुवत काळ असू शकतो. जागतिक गुंतवणूकदार आता धोका टाळण्यावर भर देत आहेत आणि परदेशात गुंतवणूक करण्यापूर्वी प्रादेशिक स्थिरतेची खात्री करू इच्छित आहेत.
धोके आणि गुंतवणूकदारांची सावधगिरी
AI वर लक्ष केंद्रित केले असले तरी, भारताच्या स्टार्टअप इकोसिस्टमसाठी (ecosystem) धोके कायम आहेत. अभिषेक श्रीवास्तव यांच्या मते, AI मध्ये, विशेषतः सुरुवातीच्या टप्प्यात, प्रचंड गर्दी (overcrowding) झाली आहे. मर्यादित थीमवर भांडवलाची ही धाव व्हॅल्युएशन वाढवू शकते आणि अस्थिर स्पर्धा निर्माण करू शकते, ज्यामुळे बाजारात करेक्शन (correction) येण्याची शक्यता आहे. अनेक AI कंपन्या आशादायक असल्या तरी, त्या अद्याप सुरुवातीच्या टप्प्यात आहेत आणि स्केल-अप (scale-up) करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मोठ्या Series A किंवा B फंडिंगसाठी तयार नाहीत, ज्यामुळे एक अडथळा निर्माण झाला आहे. सॉफ्टबँक (SoftBank) चा AI इन्फ्रास्ट्रक्चर (infrastructure) आणि बायआउट्सवर (buyouts) लक्ष केंद्रित करण्याचा निर्णय, व्यापक स्टार्टअप फंडिंगऐवजी, शिस्तबद्ध आणि व्यवसायावर आधारित गुंतवणुकीकडे वाटचाल दर्शवतो. जागतिक आर्थिक स्थिरतेवरील अवलंबित्व म्हणजे भू-राजकीय संघर्ष किंवा आर्थिक मंदीमुळे गुंतवणूकदारांची आवड आणखी कमी होऊ शकते, विशेषतः नफा आणि मजबूत युनिट इकोनॉमिक्स नसलेल्या स्टार्टअप्ससाठी. सक्रिय IPO बाजार संस्थापकांना (founders) बाहेर पडण्याचा एक पर्यायी मार्ग देखील देतो, ज्यामुळे उशिराच्या टप्प्यातील खाजगी फंडिंग कमी आकर्षक ठरू शकते, जर व्हॅल्युएशन सार्वजनिक बाजाराच्या किमतींशी जुळत नसेल.
भविष्यातील वाटचाल
गुंतवणूकदार कंपन्यांकडून नफ्याकडे स्पष्ट मार्ग आणि टिकाऊ वाढीची (sustainable growth) अपेक्षा करतील. AI एक प्रमुख गुंतवणूक थीम राहील, जिथे भांडवल मार्केट लीडर्स (market leaders) आणि AI इकोसिस्टममधील इन्फ्रास्ट्रक्चरवर केंद्रित होण्याची शक्यता आहे. फिनटेक (Fintech) आणि सास (SaaS) क्षेत्रे, ज्यांनी लवचिकता आणि मजबूत युनिट इकोनॉमिक्स दाखवले आहे, त्यांनाही स्थिर गुंतवणुकीची अपेक्षा आहे. भारतीय स्टार्टअप इकोसिस्टम परिपक्व होत आहे, जिथे वाढीच्या कोणत्याही खर्चाऐवजी (growth at any cost) भांडवलाची गुणवत्ता आणि ऑपरेशनल एफिशियन्सीला (operational efficiency) प्राधान्य दिले जात आहे. निरोगी, दीर्घकालीन वाढीसाठी हा शिस्तबद्ध दृष्टिकोन महत्त्वाचा मानला जात आहे.