इकॉनॉमिक टाइम्सने त्यांच्या 12 व्या वार्षिक स्टार्टअप अवॉर्ड्ससाठी 'सोशल एंटरप्राइज' श्रेणीतील नामांकित कंपन्यांची घोषणा केली आहे. या कंपन्या नफ्यासह सामाजिक किंवा पर्यावरणीय बदलांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी ओळखल्या जात आहेत. जरी या कंपन्या खाजगी असल्या तरी, त्यांच्या वाढीचे आणि निधीचे मॉडेल भारतीय 'इम्पॅक्ट इन्व्हेस्टिंग'च्या दिशेबद्दल महत्त्वाची माहिती देतात.
इकॉनॉमिक टाइम्सने त्यांच्या 12 व्या वार्षिक स्टार्टअप अवॉर्ड्समधील 'सोशल एंटरप्राइज' श्रेणीसाठी नामांकित कंपन्यांची घोषणा केली आहे. या कंपन्या 'डबल बॉटमलाइन' मॉडेलवर काम करत आहेत, ज्यामध्ये सामाजिक किंवा पर्यावरणीय समस्यांवर तोडगा काढण्यासोबतच आर्थिक नफा मिळवण्यावरही भर दिला जातो. आरोग्यसेवा, कृषी आणि कचरा व्यवस्थापन यांसारख्या विविध क्षेत्रांतील कंपन्या या पुरस्कारासाठी निवडल्या गेल्या आहेत, ज्यांना खाजगी व्हेंचर कॅपिटलचा पाठिंबा आहे.
नामांकित कंपन्या आणि त्यांचे व्यवसाय मॉडेल
या नामांकित कंपन्या अशा क्षेत्रात काम करत आहेत जिथे पायाभूत सुविधा किंवा औपचारिक सेवा पोहोचवणे ऐतिहासिकदृष्ट्या कठीण राहिले आहे. उदाहरणार्थ, Padcare Labs सॅनिटरी कचरा पुनर्वापर करण्यावर लक्ष केंद्रित करते, ज्यामुळे पर्यावरणीय आणि सार्वजनिक आरोग्याच्या समस्या सोडवल्या जातात. Cornext कृषी क्षेत्रासाठी सिलेज बेलर मशीन (silage baler machines) पुरवते, ज्यामुळे दुग्धव्यवसायातील जनावरांसाठी चारा टंचाईची समस्या दूर होते.
Karo Sambhav कंपन्यांना त्यांच्या एक्सटेंडेड प्रोड्युसर रिस्पॉन्सिबिलिटी (EPR) नियमांचे पालन करण्यास मदत करते. Varaha लहान शेतकऱ्यांना शाश्वत शेतीद्वारे कार्बन क्रेडिट्स (carbon credits) मिळवून देते, जे जागतिक कॉर्पोरेशन्सना विकले जातात. CureBay तंत्रज्ञान-आधारित ई-क्लिनिक्स (eClinics) उभारून ओडिशा, झारखंड आणि छत्तीसगडमधील ग्रामीण आणि आदिवासी भागांमध्ये वैद्यकीय सल्ला आणि निदान सेवा पुरवते.
गुंतवणूकदारांसाठी हे महत्त्वाचे का आहे?
गुंतवणूकदारांनी हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की यापैकी कोणतीही कंपनी नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) किंवा बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) वर सूचीबद्ध नाही. त्यामुळे, त्यांचे शेअरची किंमत सार्वजनिक नसते आणि त्यांच्या आर्थिक नोंदी सार्वजनिक कंपन्यांप्रमाणे नियामक प्रकटीकरणाच्या आवश्यकतांच्या अधीन नसतात.
मात्र, या स्टार्टअप्सना नामांकित व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) आणि प्रायव्हेट इक्विटी (Private Equity) कंपन्यांचा पाठिंबा असल्यामुळे त्या व्यापक गुंतवणूक परिसंस्थेसाठी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, Omnivore, WestBridge Capital आणि British International Investment सारख्या गुंतवणूकदारांनी या कंपन्यांना भांडवल पुरवले आहे. Karo Sambhav ने जून 2026 मध्ये ₹56 कोटी आणि Padcare Labs ने फेब्रुवारी 2026 मध्ये $3 दशलक्ष (million) निधी उभारल्यामुळे, इम्पॅक्ट-केंद्रित व्यवसाय मॉडेल्समध्ये भांडवल वाढत असल्याचे दिसून येते.
जोखीम आणि निरीक्षण करण्यासारख्या गोष्टी
या कंपन्या खाजगी व्हेंचर टप्प्यात असल्याने, त्या सार्वजनिकरित्या सूचीबद्ध कंपन्यांपेक्षा वेगळ्या जोखमींना सामोरे जातात. यातील मुख्य जोखीम म्हणजे लिक्विडिटी (liquidity); प्रायव्हेट इक्विटी गुंतवणुकीतून सहजपणे बाहेर पडणे कठीण असते. तसेच, या कंपन्यांना नफा आणि सामाजिक प्रभाव यांच्यात समतोल साधताना अंमलबजावणीच्या (execution) महत्त्वपूर्ण जोखमींचा सामना करावा लागतो. जर ऑपरेटिंग खर्च वाढले किंवा मागणी अपेक्षेनुसार वाढली नाही, तर या स्टार्टअप्सची आर्थिक व्यवहार्यता धोक्यात येऊ शकते.
स्टार्टअप इकोसिस्टमचा मागोवा घेणाऱ्या गुंतवणूकदारांनी भविष्यातील फंडिंग राऊंड्स (funding rounds), कॅश बर्न रेट (cash burn rates) आणि या कंपन्यांची नफा कमावण्याची क्षमता यावर लक्ष ठेवले पाहिजे. याव्यतिरिक्त, Karo Sambhav सारख्या कंपन्यांवर परिणाम करणाऱ्या EPR मार्गदर्शक तत्त्वांमधील बदल यांसारखे नियामक बदल हे महत्त्वाचे घटक आहेत, जे त्यांच्या कामकाजाचा खर्च आणि वाढीचा मार्ग बदलू शकतात.