SEBI ने कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह्ज मार्केटसाठी स्ट्रेस टेस्टिंगकरिता 'Z-Score' थ्रेशोल्ड **10** वरून **5** पर्यंत कमी केला आहे. हा बदल तत्काळ प्रभावाने लागू झाला असून, क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन्ससाठी भांडवली आवश्यकता कमी करणे आणि व्यवसायासाठी अधिक सुलभता आणणे हा यामागील उद्देश आहे.
SEBI ने नियमावलीत केले मोठे बदल
सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) ने कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह्ज मार्केटसाठीच्या रिस्क मॅनेजमेंट फ्रेमवर्कमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल केले आहेत. नियामक संस्थेने तत्काळ प्रभावाने स्ट्रेस टेस्टिंगसाठी वापरल्या जाणाऱ्या 'Z-Score' थ्रेशोल्डमध्ये कपात केली आहे. हा आकडा आधी 10 होता, जो आता 5 करण्यात आला आहे. या बदलामुळे क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन्स मार्केट रिस्कचे मूल्यांकन कसे करतील आणि त्यांच्या कोअर सेटलमेंट गॅरंटी फंड (Core SGF) साठी किती भांडवल आवश्यक असेल, हे निश्चित करण्यात मदत होईल.
'Z-Score' म्हणजे काय आणि त्याचा परिणाम
'Z-Score' हे एक स्टॅटिस्टिकल माप आहे, जे बाजारातील किंमतींमधील चढ-उतार ऐतिहासिक सरासरीपासून किती दूर आहेत हे दर्शवते. रिस्क मॅनेजमेंटच्या दृष्टीने, हे क्लिअरिंग हाउसेसना बाजारात अचानक येणाऱ्या मोठ्या आणि तीव्र चढ-उतारांची शक्यता मोजण्यात मदत करते. पूर्वी 10 च्या थ्रेशोल्डनुसार, क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन्सना अत्यंत दुर्मिळ आणि गंभीर किंमतींमधील बदलांपासून संरक्षणासाठी मोठी भांडवली तरतूद (Capital Buffers) करावी लागत होती. मात्र, आता 5 च्या 'Z-Score' मर्यादेमुळे, नियामक संस्था असे गृहीत धरत आहे की पूर्वीची अट आधुनिक बाजाराच्या स्थितीसाठी अनावश्यकपणे कठोर होती.
भांडवली कार्यक्षमतेत वाढ
या बदलामुळे क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन्स आणि मार्केट पार्टिसिपंट्सच्या भांडवली कार्यक्षमतेत (Capital Efficiency) सुधारणा होण्याची अपेक्षा आहे. जेव्हा नियामकांना क्लिअरिंग हाउसेसना गॅरंटी फंडसाठी मोठी रक्कम बाजूला ठेवावी लागते, तेव्हा ते भांडवल एका अर्थाने लॉक होते. 'Z-Score' थ्रेशोल्ड 5 पर्यंत कमी केल्याने, कोअर SGF मध्ये ठेवाव्या लागणाऱ्या अतिरिक्त भांडवलाची रक्कम कमी होऊ शकते, ज्यामुळे ते भांडवल इतर कार्यांसाठी उपलब्ध होऊ शकेल.
मार्केट पार्टिसिपंट्सच्या फीडबॅकला प्रतिसाद
हा बदल अनेक मार्केट पार्टिसिपंट्सकडून मिळालेल्या फीडबॅकला प्रतिसाद म्हणून करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते, पूर्वीचा 10 चा 'Z-Score' अनावश्यकपणे मोठे स्ट्रेस सिनेरिओ (Stress Scenarios) तयार करत होता, जे बाजारातील खऱ्या जोखमींना प्रतिबिंबित करत नव्हते. या बदलाचा उद्देश सिस्टिमची सुरक्षितता राखणे आणि व्यवसायासाठी अधिक सुलभ वातावरण निर्माण करणे यांच्यात संतुलन साधणे हा आहे.
जोखमीचे नवीन गणित
जोखीम व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने, हा बदल स्ट्रेस-टेस्टिंग फ्रेमवर्कला कमी पुराणमतवादी (Less Conservative) बनवतो. नियामक संस्थेने हा स्तर योग्य ठरवला असला तरी, याचा अर्थ असा आहे की पूर्वीपेक्षा आता बाजारातील टोकाच्या किंमतींमधील बदलांच्या कमी मर्यादेसाठी प्रणाली तयार असेल. क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन्स आणि नियामकांना सिस्टिमची स्थिरता (Systemic Stability) सातत्याने तपासावी लागेल, जेणेकरून बाजारात अचानक येणाऱ्या मोठ्या चढ-उतारांपासून संरक्षण करण्यासाठी ही नवीन थ्रेशोल्ड पुरेशी ठरेल.
गुंतवणूकदार आणि मार्केट पार्टिसिपंट्स आता या बदलामुळे क्लिअरिंग एंटिटीजसाठी भांडवलाचा वापर अधिक चांगला होतो का, आणि याचा कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह्ज सेगमेंटमधील एकूण ऑपरेशनल खर्चांवर काही परिणाम होतो का, यावर लक्ष ठेवू शकतात. भांडवलाचा कार्यक्षम वापर आणि सेटलमेंट गॅरंटी यंत्रणा बाजारातील धक्क्यांना प्रभावीपणे हाताळू शकते याची खात्री करणे, यावर लक्ष केंद्रित केले जाईल.