SEBI ची नवी खेळी: डेटा आणि AI च्या मदतीने बाजाराला बनवणार अधिक सुरक्षित!

SEBI चा नवा दृष्टिकोन: डेटा आता बाजाराचं 'प्लंबिंग'

भारताचा शेअर बाजार वेगाने वाढत आहे, ज्यात गुंतवणूकदारांची संख्याही झपाट्याने वाढली आहे. मार्च 2019 पासून जिथे फक्त 3.8 कोटी गुंतवणूकदार होते, तिथे आता ही संख्या तब्बल 13.9 कोटी झाली आहे. या वाढत्या आणि गुंतागुंतीच्या बाजाराला स्थिर ठेवण्यासाठी SEBI चे अध्यक्ष तुहिन कांता पांडे यांनी डेटा इन्फ्रास्ट्रक्चरला बाजाराचं 'नवीन प्लंबिंग' असं म्हटलं आहे. याचा अर्थ डेटाची व्यवस्थापन प्रणाली बाजाराच्या सुरळीत कामकाजासाठी तितकीच महत्त्वाची आहे, जितकी पारंपारिक बाजार व्यवस्था. SEBI आता डेटा गव्हर्नन्सकडे (Data Governance) केवळ एक तांत्रिक काम म्हणून न पाहता, बाजाराच्या मजबुतीसाठी एक मुख्य घटक म्हणून पाहत आहे. डेटाचे मानकीकरण (Standardization), डुप्लिकेशन कमी करणे आणि बाजारातील डेटा सर्वांसाठी उपलब्ध करणे यावर लक्ष केंद्रित केले जात आहे.

रिपोर्टिंग सोपं, नियमन अधिक प्रभावी

SEBI ने मार्केटमधील कंपन्यांसाठी रिपोर्टिंग प्रक्रिया सोपी करण्यासाठी अनेक पाऊले उचलली आहेत. सूचीबद्ध कंपन्यांसाठी XBRL (eXtensible Business Reporting Language) अनिवार्य केले आहे. यामुळे आर्थिक आणि बिगर-आर्थिक माहितीची गुणवत्ता सुधारेल आणि तिचा पुनर्वापर सोपा होईल. तसेच, इंटरमीडियरीज (Intermediaries) म्हणजेच मध्यस्थांसाठी रिपोर्टिंग अधिक सोपे करण्यासाठी UDiFF (Unified Distilled File Formats) सादर केले आहे. या नवीन प्रणालीमुळे पूर्वीचे 200 हून अधिक वेगवेगळे रिपोर्ट फॉरमॅट आता फक्त 23 स्टँडर्ड फॉरमॅटमध्ये रूपांतरित झाले आहेत. यामुळे मार्केट इकोसिस्टमसाठी सुमारे ₹200 कोटींची बचत होईल असा अंदाज आहे, जो गेल्या 5 वर्षांचा आहे. या बदलांमुळे कंपन्यांना नियमांचे पालन करणे सोपे होईल आणि SEBI ला बाजारातील घडामोडींवर अधिक चांगल्या प्रकारे लक्ष ठेवता येईल.

AI आणि अल्गोरिदमिक ट्रेडिंगची नवी दिशा

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि अल्गोरिदमिक ट्रेडिंगमुळे (Algorithmic Trading) बाजारात कार्यक्षमता वाढली आहे, पण त्याचबरोबर काही नवीन धोकेही निर्माण झाले आहेत. SEBI या धोक्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी एक नवीन नियमन प्रणाली तयार करत आहे. SEBI चे पूर्णवेळ सदस्य संदीप प्रधान यांनी सांगितले की, बाजारावर सतत लक्ष ठेवण्यासाठी आणि असामान्य घडामोडी वेळीच ओळखण्यासाठी स्ट्रक्चर्ड, मशीन-रीडेबल डेटाचा वापर वाढवला जात आहे. यातून रिॲक्टिव्ह तपासणीऐवजी प्रॉॲक्टिव्ह (Proactive) म्हणजेच सक्रियपणे बाजाराचं निरीक्षण करता येईल. SEBI चे SEBICheck सारखे पाळत ठेवणारे (Surveillance) सिस्टम आणि सोशल मीडिया मॉनिटरिंग टूल्स (Social Media Monitoring Tools) हे याचेच उदाहरण आहेत. ऑगस्ट 2025 पासून लागू होणाऱ्या नवीन नियमांनुसार, सर्व अल्गोरिदमिक स्ट्रॅटेजीजसाठी (Algorithmic Strategies) एक्सचेंजची (Exchange) परवानगी घेणे आणि युनिक अल्गो आयडी (Unique Algo ID) टॅग करणे अनिवार्य असेल. यामुळे पारदर्शकता वाढेल आणि बाजारात होणारी हेराफेरी (Manipulation) रोखण्यास मदत होईल.

डिजिटायझेशनमधील छुपे धोके: सायबर हल्ल्यांची भीती

SEBI कितीही सक्रिय असली तरी, डेटा आणि एकमेकांशी जोडलेल्या प्रणालींवर अवलंबून राहिल्याने सायबर हल्ल्यांचा (Cyber Risks) धोका वाढतो. त्यामुळे मार्केट इन्फ्रास्ट्रक्चर संस्थांसाठी मजबूत सिस्टम डिझाइन (System Design), आपत्कालीन प्रतिसाद (Incident Response) आणि थर्ड-पार्टी रिस्क मॅनेजमेंट (Third-party Risk Management) अत्यंत आवश्यक आहे. अल्गोरिदमिक ट्रेडिंग आणि AI मुळे बाजारात फसवणूक (Market Manipulation) किंवा डेटा बायस (Data Bias) सारखे नवीन धोके निर्माण होऊ शकतात. युरोपियन युनियनचे GDPR आणि अमेरिकेच्या डेटा सुरक्षा धोरणांप्रमाणे, डेटा प्रायव्हसी (Data Privacy) हा देखील एक मोठा चिंतेचा विषय आहे. तंत्रज्ञानाचा विकास आणि गुंतवणूकदारांचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे SEBI समोरचे मोठे आव्हान आहे, जेणेकरून नवीन प्रणालींचा गैरवापर होणार नाही.

पुढील वाटचाल

डेटा गव्हर्नन्स, सायबर सिक्युरिटी आणि तंत्रज्ञानाचा सुयोग्य वापर यावर SEBI चा भर, बाजाराचे नियमन जागतिक स्तरावर आधुनिक बनवण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. AI-आधारित पाळत ठेवणारे टूल्स (AI-driven Surveillance Tools), स्टँडर्डाइज्ड रिपोर्टिंग फॉरमॅट्स (Standardized Reporting Formats) आणि अल्गोरिदमिक ट्रेडिंगसाठी मजबूत नियमने यामुळे भारताचा विस्तारणारा शेअर बाजार अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि लवचिक बनेल. यामुळे देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदारांना आकर्षित करण्यास मदत होईल, तसेच वाढत्या डिजिटायझेशनच्या युगात गुंतवणूकदारांच्या हिताचे रक्षण होईल.