Whalesbook
वाढत्या डिजिटल फसवणुकीला सेबीचा तगडा लगाम
भारतात रिटेल गुंतवणूकदारांची संख्या वेगाने वाढत असताना, 'प्री-इन्व्हेस्टमेंट स्कॅम्स' (Pre-investment Scams) म्हणजेच गुंतवणुकीपूर्वीच फसवणूक करण्याच्या प्रकारांमध्येही वाढ झाली आहे. फसवणूक करणारे नवीन गुंतवणूकदारांना नोंदणीकृत आर्थिक मध्यस्थांशी संपर्क साधण्यापूर्वीच लक्ष्य करत आहेत. बनावट ॲप्स (Fake Apps) आणि इतर डिजिटल माध्यमांचा वापर करून हे घोटाळेबाज लोकांचे पैसे हडप करत आहेत. यावर आळा घालण्यासाठी सेबीने आता 'टेक्नोलॉजी-ड्रिव्हन सर्व्हिलन्स' (Technology-driven surveillance) म्हणजेच तंत्रज्ञानावर आधारित पाळत ठेवण्याची यंत्रणा अधिक मजबूत केली आहे.
बाजारातील गुंतागुंत आणि सुधारणा
फसवणुकीच्या घटनांव्यतिरिक्त, सेबीचे लक्ष बाजारातील इतर महत्त्वाच्या पैलूंवरही आहे. MCX आणि NSDL सारख्या मार्केट इन्फ्रास्ट्रक्चर कंपन्यांमध्ये अलीकडेच झालेल्या तांत्रिक बिघाडांमुळे (Technical Disruptions) प्रणालीतील त्रुटी समोर आल्या आहेत. यावर सेबी लक्ष ठेवून आहे आणि कारणमीमांसा (Root Cause Analysis) करण्यास सांगत आहे. या घटनांमुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास डळमळीत होऊ शकतो, जी चिंतेची बाब आहे, विशेषतः जेव्हा १४ कोटींहून अधिक सक्रिय गुंतवणूकदार बाजारात आहेत.
यासोबतच, सेबी पोर्टफोलिओ मॅनेजमेंट सेवा (Portfolio Management Services - PMS) सारख्या गुंतागुंतीच्या नियमांचाही आढावा घेत आहे. म्युच्युअल फंडांपेक्षा वेगळ्या मॉडेल्सवर चालणाऱ्या या क्षेत्रात गुंतवणूकदार पोर्टेबिलिटी (Investor Portability) सुलभ करण्यावर भर दिला जात आहे. सध्या डिमॅट खात्यातील (Demat Account) गुंतागुंतीमुळे शेअर्सची विक्री आणि पुन्हा खरेदी करावी लागते, या प्रक्रियेला सोपे बनवण्याचा सेबीचा प्रयत्न आहे.
फसवणुकीचे स्वरूप आणि आव्हाने
सेबीचे तंत्रज्ञानावर आधारित हे प्रयत्न एका मोठ्या आव्हानासमोर आहेत. कारण फसवणूक करणारे सतत नवीन युक्त्या शोधत असतात आणि नियामक यंत्रणेला चकवा देत असतात. रिटेल गुंतवणूकदारांची वाढती संख्या बाजारपेठेसाठी सकारात्मक असली तरी, अवास्तव उच्च परताव्याच्या (Unrealistic High Returns) आमिषांना बळी पडणाऱ्यांसाठी ही एक मोठी जोखीम आहे. अनेक 'फिन्फ्लुएन्सर्स' (Finfluencers) देखील मोठ्या संख्येने लोकांपर्यंत पोहोचून त्यांना चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकतात.
तंत्रज्ञानाचा वापर, जसे की AI आणि डेटा ॲनालिटिक्स (Data Analytics), बाजारावर पाळत ठेवण्यासाठी आवश्यक आहे, पण ते परिपूर्ण नाही. वैध व्यवहार आणि फसवणुकीच्या डिजिटल ऑपरेशन्समध्ये फरक करणे हे एक मोठे आव्हान आहे.
सेबीचे पुढील पाऊल आणि गुंतवणूकदारांसाठी मार्गदर्शन
सेबीचे अध्यक्ष पांडे यांनी गुंतवणूकदार शिक्षण (Investor Education) मोहिमा सुरू ठेवण्याचा पुनरुच्चार केला आहे. यामध्ये मल्टीमीडिया आणि बहुभाषिक उपक्रमांचा समावेश असेल. बनावट प्लॅटफॉर्मऐवजी अधिकृत आणि सत्यापित प्लॅटफॉर्मचा वापर करण्यास प्रोत्साहन दिले जात आहे. SEBI Check सारखे टूल्स वापरून संस्थांची वैधता तपासता येते.
बाजारातील गैरव्यवहार आणि अनधिकृत सल्लागार सेवांवर रिअल-टाइम (Real-time) लक्ष ठेवण्यासाठी प्रगत डेटा ॲनालिटिक्स आणि AI साधनांचा वापर केला जात आहे. सेबी दीर्घकालीन गुंतवणुकीचे धोरण, जसे की सिस्टिमॅटिक इन्व्हेस्टमेंट प्लॅन्स (SIPs) ला प्रोत्साहन देत आहे आणि सट्टेबाजीसारख्या (Speculative Trading) गुंतागुंतीच्या साधनांमध्ये गुंतवणूक टाळण्याचा सल्ला देत आहे. हे सर्व उपाय गुंतवणूकदारांचे भांडवल सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि नवीन प्रकारच्या सायबर फसवणुकीला तोंड देण्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.