ऑगस्ट २०२६ मध्ये सुरू झालेल्या १५ मिनिटांच्या 'क्लोजिंग ऑक्शन सेशन'मुळे भारतीय शेअर बाजारात सध्या मोठी अस्थिरता दिसून येत आहे. मंथली डेरिव्हेटिव्ह एक्स्पायरीच्या दिवशी वाढत्या व्हॉल्यूममुळे किमतींमध्ये होणारी हेराफेरी आणि अनपेक्षित चढ-उतार गुंतवणूकदारांसाठी चिंतेचा विषय बनले आहेत.
ऑगस्ट ३, २०२६ रोजी भारतात लागू करण्यात आलेल्या १५ मिनिटांच्या 'क्लोजिंग ऑक्शन सेशन'चा (CAS) मुख्य उद्देश पारदर्शकता वाढवणे आणि जुन्या VWAP पद्धतीला पर्याय देणे हा होता. मात्र, अंमलबजावणीनंतर एका महिन्यातच या सिस्टीमवर मोठा ताण दिसून येत आहे. विशेषतः ३:१५ ते ३:३५ या वेळेत होणारी ही प्रक्रिया आता मोठ्या सेटलमेंट्ससाठी एक अडथळा (Bottleneck) ठरत आहे.
डेरिव्हेटिव्ह एक्स्पायरीचा पेच
मंथली डेरिव्हेटिव्ह एक्स्पायरीच्या दिवशी या सिस्टीमची खरी परीक्षा होत आहे. सामान्य दिवशी या ऑक्शनमधील टर्नओव्हर साधारण ₹१५ कोटी इतका असतो, तो एक्स्पायरीच्या दिवशी वाढून ₹४४६ कोटींवर पोहोचल्याच्या घटना घडल्या आहेत. एकाच वेळी एवढ्या मोठ्या प्रमाणात ऑर्डर एक्झिक्युट झाल्यामुळे डेरिव्हेटिव्ह प्रीमियममध्ये अचानक आणि हिंसक बदल पाहायला मिळत आहेत.
सेबीची कारवाई आणि अस्थिरता
या अस्थिरतेचा फटका केवळ किरकोळ गुंतवणूकदारांनाच नाही, तर म्युच्युअल फंड्सच्या NAV कॅल्क्युलेशनलाही बसत आहे. काही सत्रांमध्ये सेन्सेक्स (BSE Sensex) मध्ये २,००० अंकांची चढ-उतार दिसून आली. गैरप्रकार रोखण्यासाठी सेबीने (SEBI) कडक पावले उचलली असून, ऑक्शन विंडोचा गैरवापर करणाऱ्या दोन संस्थांवर कारवाई करत ₹३.६८ कोटी जप्त केले आहेत.
भविष्यातील बदल काय असू शकतात?
जागतिक बाजाराचा विचार करता, अनेक प्रगत देशांमध्ये दैनंदिन किंमत निश्चिती आणि सेटलमेंट या दोन प्रक्रिया वेगवेगळ्या वेळेत केल्या जातात. तज्ञांच्या मते, भारतीय बाजारालाही आता या दोन्ही गोष्टींचे 'डिकपलिंग' (Decoupling) करणे गरजेचे आहे. जोपर्यंत धोरणात्मक बदल होत नाहीत, तोपर्यंत एक्स्पायरीच्या शेवटच्या १५ मिनिटांत सावध राहण्याचा सल्ला मार्केट तज्ञांनी दिला आहे.