आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये F&O मार्केटमधील रिटेल गुंतवणूकदारांच्या संख्येत मोठी घट झाली आहे. SEBI च्या कडक नियमांमुळे ही संख्या २०% ने कमी होऊन ७८.६ लाख झाली आहे. विशेष म्हणजे, बाजारातील एकूण नुकसानीचा आकडा जरी खाली आला असला तरी, प्रत्येक ट्रेडर्सचे सरासरी नुकसान मात्र वाढले आहे.
आर्थिक वर्ष २०२६ च्या आकडेवारीनुसार, भारतातील डेरिव्हेटिव्ह मार्केटमध्ये (Derivatives Market) रिटेल गुंतवणूकदारांच्या सहभागात मोठा बदल दिसून येत आहे. फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स (F&O) सेगमेंटमध्ये वैयक्तिक ट्रेडर्सची संख्या घटून ७८.६ लाख झाली आहे, जी मागील आर्थिक वर्षातील ९८.१ लाख ट्रेडर्सच्या तुलनेत २०% कमी आहे. SEBI ने बाजारातील सट्टा (Speculative Activity) कमी करण्यासाठी अनेक पाऊले उचलली आहेत, ज्यामुळे हा परिणाम दिसून येत आहे. \n\n### SEBI च्या नियमांमुळे मार्केटमध्ये बदल\n\nनोव्हेंबर २०२४ च्या सुमारास, भारतीय सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड (SEBI) ने डेरिव्हेटिव्ह ट्रेडिंगला अधिक शिस्तबद्ध बनवण्यासाठी अनेक उपाययोजना लागू केल्या. यामध्ये साप्ताहिक इंडेक्स डेरिव्हेटिव्ह कॉन्ट्रॅक्ट्स (Weekly Index Derivative Contracts) सुलभ करणे, किमान कॉन्ट्रॅक्ट साईज (Contract Size) वाढवणे आणि ऑप्शन प्रीमियम (Option Premium) खरेदीदारांकडून आगाऊ वसूल करणे अनिवार्य करणे यांचा समावेश होता. या नियमांमुळे जोखमीच्या डेरिव्हेटिव्ह साधनांमध्ये अनिर्बंध सहभाग घेणाऱ्यांची संख्या कमी झाली आहे.\n\n### नुकसानीचा विरोधाभास\n\nFY26 मध्ये रिटेल ट्रेडर्सचे एकूण झालेले नुकसान ₹९१,६८५ कोटी पर्यंत खाली आले, जे मागील वर्षाच्या तुलनेत १८% कमी आहे. मात्र, याचा अर्थ असा नाही की मार्केट सर्वांसाठी सुरक्षित झाले आहे. उलट, प्रति ट्रेडर सरासरी नुकसान वाढले आहे. FY26 मध्ये, प्रत्येक वैयक्तिक ट्रेडर्सचे सरासरी नुकसान ₹१,१६,६५४ होते, जे FY25 मधील ₹१,१३,९१३ पेक्षा जास्त आहे.\n\nया आकडेवारीतून एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. जरी F&O मार्केटमध्ये पैसे गमावणाऱ्या लोकांची एकूण संख्या कमी झाली असली तरी, जे ट्रेडर्स अजूनही मार्केटमध्ये सक्रिय आहेत त्यांना जास्त आर्थिक फटका बसत आहे. याचा अर्थ डेरिव्हेटिव्ह्समधील जोखीम अजूनही खूप जास्त आहे, खासकरून ज्यांच्याकडे योग्य रिस्क मॅनेजमेंट स्ट्रॅटेजी (Risk Management Strategy) किंवा मार्केटचे सखोल ज्ञान नाही.\n\n### मार्केट टर्नओव्हर आणि कर संकलन\n\nF&O सेगमेंटमधील एकूण ट्रेडिंग ऍक्टिव्हिटीमध्येही (Trading Activity) घट दिसून आली. या वर्षातील एकूण टर्नओव्हर ₹२०२ लाख कोटी होता, जो मागील वर्षातील ₹२१३ लाख कोटी पेक्षा थोडा कमी आहे. तरीही, सरकारला सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन टॅक्स (STT) मधून मोठा महसूल मिळत आहे. FY26 मध्ये F&O ट्रेड्समधून ₹२७,६९५ कोटी जमा झाले, ज्यामध्ये केवळ ऑप्शन ट्रेडिंगमधून ₹१९,८०२ कोटी महसूल मिळाला.