SEBI च्या स्ट्राइक प्राइस योजनेला जागतिक संस्थेची मान्यता, पण एक्झिट रिस्कचा इशारा!

फ्युचर्स इंडस्ट्री असोसिएशन (FIA) ने SEBI च्या ऑप्शन्स स्ट्राइक प्राइस (Options Strike Price) व्यवस्थापन प्रस्तावाला पाठिंबा दिला आहे. मात्र, 'ओपन इंटरेस्ट' (Open Interest) असलेल्या स्ट्राइक्स काढल्यास ट्रेडर्सना गैरसोयीचे एक्झिट (Exit) करावे लागू शकते, अशी भीती FIA ने व्यक्त केली आहे.

काय आहे प्रकरण?

जगभरातील ब्रोकर्स आणि मार्केट पार्टिसिपंट्सचे प्रतिनिधित्व करणारी संस्था, फ्युचर्स इंडस्ट्री असोसिएशन (FIA) हिने भारतीय सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) च्या ऑप्शन्स स्ट्राइक प्राइस (Options Strike Price) व्यवस्थापनासाठी प्रस्तावित केलेल्या नियमावलीचे स्वागत केले आहे. मे 2026 मध्ये, SEBI ने एक कन्सल्टेशन पेपर (Consultation Paper) जारी केला होता, ज्याचा उद्देश स्टॉक एक्स्चेंजेसद्वारे (Stock Exchanges) स्ट्राइक प्राइस कशा सादर कराव्यात, त्यांचे पुनरावलोकन कसे करावे आणि त्या कशा काढून टाकाव्यात यासाठी एकसारखे नियम बनवणे हा आहे. बाजारात अचानक मोठी उलथापालथ झाल्यास किंवा किंमती वेगाने वाढल्यास ट्रेडर्सना नेहमी संबंधित कॉन्ट्रॅक्ट्स (Contracts) उपलब्ध राहावेत, हे SEBI चे उद्दिष्ट आहे. FIA ने या उपक्रमाचे कौतुक केले असले तरी, सध्या अस्तित्वात असलेल्या स्ट्राइक प्राइस खूप वेगाने काढून टाकल्यास उद्भवू शकणाऱ्या धोक्यांविषयी महत्त्वपूर्ण प्रतिक्रिया दिली आहे.

गुंतवणूकदारांसाठी हे का महत्त्वाचे आहे?

भारतीय इक्विटी मार्केटमध्ये (Equity Market) ऑप्शन्स ट्रेडिंग (Options Trading) हा सर्वाधिक व्हॉल्यूम (Volume) असलेला सेगमेंट आहे, ज्यात लाखो रिटेल (Retail) आणि इन्स्टिट्यूशनल (Institutional) गुंतवणूकदार सहभागी आहेत. स्ट्राइक प्राइस ही व्यापारातील संभाव्य नफा किंवा तोटा निश्चित करते, त्यामुळे ती अत्यंत महत्त्वाची आहे. सध्या, जेव्हा बाजारातील किमतींमध्ये लक्षणीय चढ-उतार होतात, तेव्हा काही ऑप्शन्स कॉन्ट्रॅक्ट्स निरुपयोगी ठरू शकतात, तर काहींची गरज भासू शकते. SEBI च्या प्रस्तावामुळे एक्स्चेंजेस सक्रियपणे नवीन स्ट्राइक प्राइस सादर करतील आणि कालबाह्य झालेल्या स्ट्राइक प्राइस काढून टाकतील, अशी अपेक्षा आहे. FIA ची मुख्य चिंता ही आहे की, जर एखाद्या एक्स्चेंजने 'ओपन इंटरेस्ट' (Open Interest) असलेली स्ट्राइक प्राइस काढून टाकण्याचा निर्णय घेतला, तर ज्या ट्रेडर्सनी ती पोझिशन्स (Positions) घेतल्या आहेत, त्यांना अनपेक्षितपणे पोझिशन्स स्क्वेअर ऑफ (Square Off) कराव्या लागू शकतात किंवा अंतिम मुदतीपर्यंत (Expiry) ठेवता येतील, जे त्यांच्या मूळ स्ट्रॅटेजीशी (Strategy) जुळणारे नसेल. FIA नियामकांना विनंती करत आहे की, अशा पोझिशन्समध्ये व्यत्यय आणू शकणाऱ्या स्ट्राइक प्राइस काढल्या जाऊ नयेत.

बाजाराचे मानक मजबूत करणे

'ओपन इंटरेस्ट' संबंधीच्या इशाऱ्याव्यतिरिक्त, FIA ने SEBI ला नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) आणि बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) सह सर्व एक्स्चेंजेससाठी स्ट्राइक प्राइस व्यवस्थापनासाठी समान, किमान मानके (Minimum Standards) निश्चित करण्याची शिफारस केली आहे. FIA सुचवते की, एक्स्चेंजेसना विशिष्ट प्रोडक्ट किंवा मार्केट सेगमेंटनुसार स्ट्राइक इंटरव्हल्स (Strike Intervals) निश्चित करण्याची लवचिकता असली पाहिजे, परंतु ठराविक वेळी किती 'इन-द-मनी' (In-the-money) आणि 'आउट-ऑफ-द-मनी' (Out-of-the-money) कॉन्ट्रॅक्ट्स उपलब्ध असावेत यासाठी स्पष्ट किमान मानके असावीत. यामुळे ट्रेडर्स कोणत्या एक्स्चेंजचा वापर करत आहेत याची पर्वा न करता, प्राइस डिस्कव्हरी (Price Discovery) कार्यक्षम राहील आणि हेजिंग (Hedging) सुलभ होईल. FIA ने ऑपरेशनल सिम्प्लिसीटी (Operational Simplicity) चा देखील पुरस्कार केला आहे, असे सुचवले आहे की स्ट्राइक प्राइसची कोणतीही नवीन जोडणी किंवा काढणे हे मानकीकृत, स्वयंचलित (Automated) एक्स्चेंज यंत्रणांद्वारे व्यवस्थापित केले जावे, जेणेकरून ब्रोकर्स आणि पार्टिसिपंट्ससाठी तांत्रिक गुंतागुंत टाळता येईल.

गुंतवणूकदार याकडे कसे पाहू शकतात?

डेरिव्हेटिव्ह सेगमेंटमधील सक्रिय ट्रेडर्स आणि गुंतवणूकदारांसाठी, ही घडामोड अधिक संघटित आणि प्रतिसाद देणाऱ्या मार्केट वातावरणाकडे एक बदल दर्शवते. नियामक प्रभावीपणे 'लिक्विडिटी गॅप्स' (Liquidity Gaps) कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, जे सहसा जास्त अस्थिरतेच्या (Volatility) ट्रेडिंग सत्रांदरम्यान उद्भवतात. जर FIA च्या सूचनांनुसार नियमांची अंमलबजावणी झाली, तर हे नियम अधिक अंदाज बांधता येण्याजोगे ट्रेडिंग वातावरण प्रदान करू शकतात, जिथे ट्रेडर्सना स्ट्राइक प्राइसच्या अचानक अनुपलब्धतेमुळे कमी व्यत्ययांना सामोरे जावे लागेल. गुंतवणूकदारांनी याकडे मार्केट इन्फ्रास्ट्रक्चरमधील (Market Infrastructure) एक सुधारणा म्हणून पाहिले पाहिजे, जी सध्याच्या खंडित दृष्टिकोनापेक्षा सातत्य आणि हेजिंग कार्यक्षमतेला प्राधान्य देते.

गुंतवणूकदारांनी काय ट्रॅक करावे?

पुढील महत्त्वपूर्ण निरीक्षण म्हणजे SEBI कडून येणारे अंतिम सर्क्युलर (Circular). गुंतवणूकदारांनी आणि मार्केट पार्टिसिपंट्सनी SEBI FIA च्या 'ओपन इंटरेस्ट' संबंधीच्या चिंता कशा प्रकारे हाताळते यावर लक्ष ठेवले पाहिजे. अंतिम नियमांमध्ये एक प्रमुख तपशील असावा की SEBI 'ग्रँडफादरिंग' (Grandfathering) तरतुदी सादर करते का – म्हणजे असे नियम जे स्ट्राइक प्राइस काढण्याच्या परिणामातून विद्यमान कॉन्ट्रॅक्ट्सचे संरक्षण करतात – किंवा ते एक्स्चेंजेसना सर्व ओपन पोझिशन्स परिपक्व होईपर्यंत स्ट्राइक पूर्णपणे बंद करण्याची परवानगी देण्यास भाग पाडते का. या ऑपरेशनल मार्गदर्शक तत्त्वांवरील सततचे अपडेट्स आगामी महिन्यांमध्ये डेरिव्हेटिव्ह इकोसिस्टम (Derivatives Ecosystem) कशी विकसित होते हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरतील.