Calcutta Stock Exchange (CSE): एका युगाचा अस्त? SEBI कडे बंद करण्याची मागणी

SEBI आता CSE च्या या विनंतीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे. यासाठी त्यांनी एक विशेष वर्किंग ग्रुप (Working Group) आणि व्हॅल्युएशन एजन्सी (Valuation Agency) ची नियुक्ती केली आहे. CSE कडे असलेल्या मालमत्ता आणि दायित्वांचे (Assets and Liabilities) मूल्यांकन केले जाईल. SEBI लवकरच एक 'स्पीकिंग ऑर्डर' (Speaking Order) जारी करेल, ज्यात CSE च्या लिस्टेड कंपन्या, आर्थिक स्थिती आणि एक्झिटसाठी लागणाऱ्या इतर नियामक बाबींचा समावेश असेल.

CSE मध्ये एप्रिल 2013 पासूनच ट्रेडिंग पूर्णपणे थांबले आहे. गेली 10 वर्षांहून अधिक काळ हा एक्सचेंज निष्क्रिय आहे. नियामक नियमांचे पालन करण्यात CSE सातत्याने अपयशी ठरले. विशेषतः, क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन (Clearing Corporation) व्यवस्था आणि आवश्यक नेट वर्थ (Net Worth) राखण्यात ते अपयशी ठरले. कलकत्ता हायकोर्टाने फेब्रुवारी 2024 आणि ऑगस्ट 2024 मध्ये मुदतवाढ देऊनही, CSE या अटी पूर्ण करू शकले नाही. याच कारणांमुळे कंपनीने आता स्वेच्छेने बाहेर पडण्याचा मार्ग स्वीकारला आहे.

CSE चा हा निर्णय एका युगाचा अंत दर्शवतो. 1908 मध्ये अधिकृतपणे स्थापन झालेल्या आणि 1830 च्या दशकापासून ज्याचे कामकाज सुरू होते, तो कोलकाता स्टॉक एक्सचेंज (CSE) दक्षिण आशियातील दुसरा सर्वात जुना स्टॉक एक्सचेंज होता. एकेकाळी पूर्व भारतातील एक महत्त्वाचे आर्थिक केंद्र असलेला CSE हळूहळू राष्ट्रीय बाजारांसमोर (BSE, NSE) फिका पडत गेला. 2001 च्या केतन पारेख स्कॅममुळे (Ketan Parekh scam) झालेल्या पेमेंट क्रायसिसने (Payment Crisis) या एक्सचेंजच्या विश्वासार्हतेला मोठा धक्का बसला. SEBI च्या वाढत्या कठोर नियमांमुळे आणि बाजारातील एकत्रीकरणामुळे (Consolidation) बंगळूरू, हैदराबाद, मद्रास सारखे अनेक प्रादेशिक स्टॉक एक्सचेंज आधीच बंद झाले आहेत. SEBI च्या 2018 च्या नियमांनुसार, क्लिअरिंग कॉर्पोरेशनसाठी किमान ₹100 कोटी नेट वर्थ असणे आवश्यक आहे, जे आधुनिक एक्सचेंजसाठी एक महत्त्वाची अट आहे.

CSE ची सध्याची अवस्था ही व्यवसायाच्या संधींऐवजी नियामक मानके पूर्ण करण्यात आलेल्या अपयशाचा थेट परिणाम आहे. SEBI च्या 2018 च्या नियमावलीनुसार क्लिअरिंग कॉर्पोरेशनची स्थापना आणि नेट वर्थची पूर्तता न केल्यामुळेच CSE ला हे पाऊल उचलावे लागले. 2001 च्या घोटाळ्याची पार्श्वभूमी आणि त्यानंतर आलेले नियामक अपयश यामुळे हा एक्सचेंज अखेर बंद होण्याच्या मार्गावर आहे.

SEBI कडून मंजुरी मिळाल्यानंतर, CSE आता एका होल्डिंग कंपनीमध्ये (Holding Company) रूपांतरित होईल. CSE ची उपकंपनी, CSE Capital Markets Pvt Ltd (CCMPL), नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) आणि बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) ची सदस्य म्हणून ब्रोकिंग सेवा (Broking Services) पुरवणे सुरू ठेवेल. या रचनेमुळे राष्ट्रीय प्लॅटफॉर्मवर व्यवसाय सुरू राहील, जे बाजारातील एकत्रीकरण आणि स्पेशलायझेशनचा (Specialization) ट्रेंड दर्शवते. भारतीय इक्विटी मार्केटमध्येही (Equity Markets) सध्या एकत्रीकरणाचा काळ चालू आहे, जिथे NSE आणि BSE ट्रेडिंग व्हॉल्यूममध्ये (Trading Volumes) वर्चस्व राखत आहेत.