चीनच्या अंतराळवीरांनी अवकाशात तांदूळ पिकवला! स्पेस स्टेशनवर ऐतिहासिक घडामोड

चीनच्या अंतराळवीरांनी टियांगॉन्ग स्पेस स्टेशनवर अवकाशात तांदूळ पिकवून एक मोठी उपलब्धी साधली आहे. शेनझोऊ-२३ मिशनअंतर्गत करण्यात आलेल्या या प्रयोगात, अंतराळात पिकवलेला हा तांदूळ 'सीड-टू-सीड' (seed-to-seed) म्हणजे बियाण्यांपासून ते पूर्ण पिकलेल्या धान्यापर्यंत वाढवला गेला. यानंतर त्याची कापणी करण्यात आली आहे. भविष्यात चंद्र आणि मंगळावर मानवी मोहिमा पाठवल्या जाणार आहेत, अशावेळी अंतराळातच अन्न उत्पादन कसे करता येईल, यासाठी हा प्रयोग महत्त्वाचा ठरतो.

या संशोधनाचे नेतृत्व चिनी अकादमी ऑफ सायन्सेस (Chinese Academy of Sciences) करत आहे. अवकाशातील गुरुत्वाकर्षण नसलेल्या वातावरणात वनस्पती कशा वाढतात, त्यांची अनुवंशिकता (genetic stability) टिकून राहते का, याचा अभ्यास केला जात आहे. स्पेस स्टेशनवर पिकवलेल्या तांदळाची तुलना पृथ्वीवर पिकवलेल्या तांदळाशी करून त्यांच्या वाढीतील फरक, वाढीचे चक्र आणि पुनरुत्पादन क्षमता तपासली जाईल.

या प्रयोगात दोन पद्धती वापरल्या जात आहेत. पहिली पद्धत 'लैंगिक पुनरुत्पादन' (sexual reproduction) आहे, ज्यामध्ये पिकलेले धान्य वापरून पुढील पिढीचे पीक घेतले जाईल. यामुळे 'ट्रान्सजेनरेशनल मेमरी' (transgenerational memory) चा अभ्यास करता येईल. दुसरी पद्धत 'रेटूनिंग' (ratooning) आहे, ज्यामध्ये कापणीनंतर मुळे तशीच ठेवून नवीन कोंब वाढवले जातात. यातून वनस्पती अंतराळात किती वेळा पुनरुत्पादित होऊ शकतात, हे तपासले जाईल.

जरी हे एक मोठे वैज्ञानिक यश असले, तरी हा चीन सरकारचा अंतराळ संशोधन प्रकल्प आहे. याचा थेट भारतीय शेअर बाजारातील कंपन्यांशी संबंध नाही. अंतराळात शेती करणे हे अजूनही सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. रेडिएशन (radiation), गुरुत्वाकर्षणाचा अभाव आणि स्थिर वाढीचे चक्र राखणे यांसारखी अनेक आव्हाने आहेत.

या संशोधनाचा पुढील टप्पा म्हणजे कापणी केलेले पीक, बियाणे आणि गोठवलेले वनस्पती नमुने पृथ्वीवर परत आणणे. शास्त्रज्ञ या नमुन्यांचे जैविक विश्लेषण करतील, जेणेकरून अंतराळात टिकून राहण्यासाठी आवश्यक असलेल्या जनुकीय बदलांचा मानवी जीवनासाठी उपयोग होऊ शकेल का, हे तपासले जाईल.