भारतात फ्लेक्सिबल वर्कस्पेसची जोरदार मागणी, पण ऑफिस मार्केटमध्ये संथपणा!

प्रमुख ऑपरेटर्सनी केल्या मोठ्या लीजिंग डील्स

मार्च २०२६ मध्ये संपलेल्या तिमाहीत, भारतातील फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस सेक्टरमध्ये लीजिंग ऍक्टिव्हिटी (leasing activity) लक्षणीय वाढली. Smartworks ने गुरुग्राम आणि बंगळुरूमधून तब्बल ९ लाख स्क्वेअर फूट जागा लीजवर घेतली, तर WeWork India ने बंगळूरूसह विविध शहरांमध्ये ५.७५ लाख स्क्वेअर फूट जागा मिळवली. विशेषतः बंगळूरुमध्ये WeWork India ने ८१,००० स्क्वेअर फुटांसाठी १० वर्षांचा करार केला आहे. याशिवाय, The Executive Centre ने २ लाख स्क्वेअर फूट आणि Table Space ने १ लाख स्क्वेअर फूट जागा लीजवर घेतली. या सर्व डील्स मिळून तिमाहीत ऑपरेटर्सनी एकूण सुमारे २० लाख स्क्वेअर फूट जागा भाड्याने घेतली.

एंटरप्राइझेस आणि GCCs मुळे प्रीमियम स्पेसेसना मागणी

या वाढीमागे प्रमुख कंपन्या (Large Enterprises) आणि ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स (GCCs) चा मोठा वाटा आहे. GCCs आता भारतातील ऑफिस रिअल इस्टेट मार्केटचा महत्त्वाचा भाग बनले आहेत. गेल्या काही तिमाहीत नवीन जागांमध्ये GCCs चा हिस्सा सुमारे ४०% राहिला आहे, तर २०२५ मध्ये भारतातील एकूण ऑफिस स्पेसच्या मागणीत त्यांचा वाटा ४०% पेक्षा जास्त होता. फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस मार्केटमध्ये, मोठ्या कंपन्यांनी एकूण फ्लेक्स सीट क्षमतेपैकी तब्बल ७२% जागा व्यापली आहे, जी SME आणि स्टार्टअप्सपेक्षा खूप जास्त आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की कंपन्या कॉर्पोरेट रिअल इस्टेटसाठी फ्लेक्सिबल सोल्यूशन्सकडे वळत आहेत. या कंपन्या विशेषतः उच्च-गुणवत्तेच्या, व्यवस्थापित आणि प्रीमियम ऑफिस स्पेसेसना प्राधान्य देत आहेत. IT-BPM, BFSI आणि अभियांत्रिकी व उत्पादन (Engineering & Manufacturing) क्षेत्रातील कंपन्या प्रमुख occupier आहेत.

लीजिंग वाढूनही ऑफिस स्पेसची एकूण मागणी मंदावली

याउलट, बाजारातील एकूण मागणीच्या आकडेवारीनुसार एक वेगळे चित्र समोर येत आहे. २०२५ या संपूर्ण वर्षात भारतातील ऑफिस सेक्टरने ६.१४ कोटी स्क्वेअर फूटची ऐतिहासिक नेट ऍबसॉर्प्शन (net absorption) नोंदवली (जी वार्षिक २५% वाढ दर्शवते), मात्र २०२६ च्या जानेवारी-मार्च तिमाहीत यात घट दिसून आली. Cushman & Wakefield नुसार, मागील तिमाहीच्या तुलनेत नेट ऍबसॉर्प्शन २८% ने घसरून १.१५ कोटी स्क्वेअर फूटवर आले. याचे कारण मागील तिमाहीतील जोरदार लीजिंगनंतर या तिमाहीत नवीन लीजिंगमध्ये आलेली शिथिलता असल्याचे सांगितले जात आहे. याउलट, Colliers च्या अहवालानुसार, सात प्रमुख शहरांमध्ये २०२६ च्या पहिल्या तिमाहीत ऑफिस लीजिंग १५% वार्षिक वाढून १.८३ कोटी स्क्वेअर फूटवर पोहोचली. या अहवालात, फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस लीजिंग ७७% वार्षिक वाढून एकूण लीजिंगच्या २१% पर्यंत पोहोचली. या फरकांवरून हे स्पष्ट होते की, प्रमुख ऑपरेटर्स चांगल्या जागा मिळवत असले तरी, बाजाराची एकूण वाढ सामान्य होत आहे किंवा काही विशिष्ट मागणीतील अडचणींना सामोरे जात आहे.

फायनान्स आणि तीव्र स्पर्धा

प्रमुख फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस ऑपरेटर्स वेगाने वाढत आहेत. Smartworks ही भारतातील पहिली अशी कंपनी ठरली आहे जिने १ कोटी स्क्वेअर फुटांपेक्षा जास्त ऑपरेशनल पोर्टफोलिओ (operational portfolio) ओलांडला आहे. WeWork India ने तिसऱ्या तिमाहीत (Q3 FY26) वार्षिक २७.०% वाढीसह ₹६४०.३ कोटी महसूल नोंदवला, तर EBITDA मार्जिन २१.०% पर्यंत सुधारले. Awfis Space Solutions Ltd. ने FY25 मध्ये ₹१,२६० कोटी महसूल आणि ₹६६ कोटीचा निव्वळ नफा (Net Profit) कमावला. मात्र, त्यांचे P/E रेशो सुमारे ४२-४५x असून ते उच्च व्हॅल्युएशन (valuation) दर्शवतात. WeWork India च्या फायनान्समध्ये वाढत्या EBITDA च्या पलीकडे $४९९.५ दशलक्षचे मोठे कर्ज (FY25) समाविष्ट आहे. भारतातील फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस मार्केटमध्ये ३०० हून अधिक ऑपरेटर्स मार्केट शेअरसाठी स्पर्धा करत आहेत, ज्यामुळे मार्जिनवर दबाव येऊ शकतो आणि इंडस्ट्रीमध्ये एकत्रीकरण (consolidation) वेगाने होऊ शकते.

पुढील धोके: आर्थिक मंदी आणि कर्जाचा बोजा

फ्लेक्स ऑपरेटरद्वारे होणारी मजबूत लीजिंग ही बाजारातील काही अंगभूत कमजोरी लपवू शकते. २०२६ च्या चौथ्या तिमाहीत (Q4 FY26) एकूण नेट ऍबसॉर्प्शनमध्ये झालेली घट, जरी ती अल्पकालीन असली तरी, सावधगिरी बाळगण्याचा इशारा देते. चालू असलेल्या भू-राजकीय तणावामुळे ऊर्जा, लॉजिस्टिक्स आणि ऑफिस सेटअपचा खर्च वाढू शकतो, ज्यामुळे ऑपरेटर्सच्या नफ्यावर परिणाम होईल. WeWork India सारख्या कंपन्यांवरील मोठे कर्ज देखील एक धोका आहे, विशेषतः जर व्याजदर वाढले किंवा महसूल वाढीचा वेग मंदावला. Awfis च्या नफ्यातील चढ-उतार आणि कमी प्रवर्तक होल्डिंग (promoter holding) १७% गुंतवणूकदारांचे लक्ष वेधून घेऊ शकते. मार्केटची एंटरप्राइझ आणि GCC मागणीवरील अवलंबित्व जागतिक आर्थिक दृष्टिकोन किंवा कॉर्पोरेट रिअल इस्टेट बजेटमधील बदलांमुळे असुरक्षित होऊ शकते.

भविष्यातील दृष्टिकोन: एंटरप्राइजेसमुळे वाढ कायम

पुढे पाहता, भारतातील फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस मार्केटमध्ये लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे. २०२६ मध्ये या मार्केटचे मूल्य USD ६.८१ अब्ज आहे आणि २०२३ पर्यंत ते USD १२.८७ अब्ज पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे, ज्याचा वार्षिक सरासरी वाढीचा दर १३.५८% राहील. फ्लेक्सिबल वर्कस्पेसचा एकूण ऑफिस स्टॉकवरील ताबा १२-१५% पेक्षा पुढे जाण्याची अपेक्षा आहे. GCCs आणि मोठ्या एंटरप्राइजेसची फ्लेक्स स्पेसेस निवडण्याची वाढती प्रवृत्ती उच्च-गुणवत्तेच्या, व्यवस्थापित ऑफिस सोल्यूशन्ससाठी मागणी मजबूत ठेवेल. प्रमुख मार्केट्समध्ये व्हॅकेन्सी रेट (vacancy rates) कमी होऊन १३.८५% (Q4 2025) पर्यंत खाली आल्याने भाडे वाढीलाही बळकटी मिळत आहे, जी साथीच्या रोगानंतरची सर्वात कमी पातळी आहे. प्रीमियम, फ्लेक्सिबल वर्कस्पेस सोल्यूशन्सची ही सातत्यपूर्ण मागणी मोठ्या आणि एंटरप्राइजेसशी मजबूत संबंध असलेल्या स्थापित ऑपरेटर्सना फायदा देत राहील.