Whalesbook
अहमदाबादचा टेक हब बनण्याचा संकल्प
केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी अहमदाबादला एक मोठे ग्लोबल कॅपॅबिलिटी सेंटर (GCC) आणि इनोव्हेशन हब म्हणून विकसित करण्याच्या ध्येयाला पाठिंबा दिला आहे. या महत्त्वाकांक्षी योजनेनुसार, गणेश हाऊसिंग 18 दशलक्ष चौरस फूट जागेवर 'मिलियन माइंड्स टेक सिटी' उभारणार आहे. हा 65 एकर परिसरात पसरलेला IT SEZ प्रकल्प गुजरातच्या अर्थव्यवस्थेला मॅन्युफॅक्चरिंगमधून उच्च-कुशल सेवा क्षेत्राकडे वळवण्याची महत्त्वाची पायरी आहे. पुढील पाच वर्षांत सात टप्प्यांत पूर्ण होणाऱ्या या प्रकल्पात ग्रेड A ऑफिस स्पेसेस, निवासी युनिट्स आणि रिटेल/हॉस्पिटॅलिटी सुविधांचा समावेश असेल. हा एक प्रकारचा मिश्र-वापर (mixed-use) केलेला विकास प्रकल्प आहे, जो सध्याच्या व्यावसायिक मालमत्ता बाजारातील वाढत्या ट्रेंडला दर्शवतो.
सुरुवातीलाच मोठे लीझिंग कमिटमेंट्स
'मिलियन माइंड्स टेक सिटी'च्या पहिल्या टप्प्यात 1.3 दशलक्ष चौरस फूट जागेचा विकास ₹1,100 कोटी खर्चात केला जात आहे. विशेष म्हणजे, IBM आणि Tata Consultancy Services (TCS) सारख्या प्रमुख कंपन्यांनी, तसेच Searce आणि Valtech सारख्या आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी या जागेसाठी लीझिंग कमिटमेंट्स (leasing commitments) दिली आहेत. या सुरुवातीच्या प्रतिसादातून नवीन व्यावसायिक केंद्रांमध्ये दर्जेदार ऑफिस स्पेसेसची मागणी असल्याचे स्पष्ट होते. २०२६ पर्यंत भारतीय कमर्शियल रिअल इस्टेट बाजारात वाढ होण्याची शक्यता आहे, ज्यात GCCs (Global Capability Centres) विशेषतः वाढीचे नेतृत्व करतील असा अंदाज आहे.
स्पर्धेत टिकण्याचे आव्हान
गुजरात सरकार अहमदाबादमधील कमी परिचालन खर्च (operational costs) आणि वाढत्या टॅलेंट पूलचा (talent pool) फायदा घेऊन कंपन्यांना आकर्षित करण्याचा प्रयत्न करत आहे. 'मिलियन माइंड्स टेक सिटी'मुळे 70,000 हून अधिक प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष नोकऱ्या निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे. यातील पहिल्या टप्प्यात सुमारे 9,000 व्यावसायिक कामाला लागतील. हे राष्ट्रीय स्तरावर ज्ञान-आधारित अर्थव्यवस्थेच्या (knowledge-driven economy) ध्येयांशी सुसंगत आहे. २०२६ पर्यंत भारतीय IT सेवा क्षेत्राचा महसूल $176 बिलियन पेक्षा जास्त होण्याचा अंदाज आहे.
मात्र, अहमदाबादला बंगळुरू आणि हैदराबादसारख्या शहरांशी स्पर्धा करावी लागेल, ज्यांची स्वतःची एक मोठी टेक इकोसिस्टम (tech ecosystem), कुशल मनुष्यबळ आणि परिपक्व सहाय्यक पायाभूत सुविधा आहेत. गुजरात मॅन्युफॅक्चरिंगमध्ये आघाडीवर असले तरी, सेवा क्षेत्रात एक अव्वल दर्जाचे केंद्र तयार करणे मोठे आव्हान आहे. यासाठी सध्याच्या टेक हब्सच्या सहकार्याची आणि नाविन्याची भावना निर्माण करावी लागेल, जी केवळ पायाभूत सुविधा उभारण्यापेक्षा अधिक आहे.
अंमलबजावणी, SEZ आणि आर्थिक बाबींमधील अडथळे
'मिलियन माइंड्स टेक सिटी'सारख्या मोठ्या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीमध्ये (execution) मोठे धोके आहेत. पाच वर्षांत 18 दशलक्ष चौरस फूट विकसित करण्यासाठी उत्कृष्ट प्रकल्प व्यवस्थापन (project management) आणि सातत्यपूर्ण बाजार मागणीची आवश्यकता आहे. गणेश हाऊसिंगला 22 दशलक्ष चौरस फूट पेक्षा जास्त जागा विकसित करण्याचा अनुभव असला तरी, या प्रकल्पात ऑफिस, निवासी आणि रिटेल स्पेसचे एकत्रीकरण करणे अधिक गुंतागुंतीचे आहे.
SEZ फ्रेमवर्कवर अवलंबून राहणे फायद्याचे असले तरी, यात अडचणीही आहेत. भूतकाळात, भारतीय SEZs मध्ये बरीच जमीन रिकामी राहिली आहे, संसाधनांचे वाटप योग्य झाले नाही आणि रोजगाराचे तसेच गुंतवणुकीचे लक्ष्य गाठण्यात अपयश आले आहे. गुजरातमध्येही SEZ कडून रोजगाराच्या अपेक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत, असे दिसून आले आहे.
आर्थिकदृष्ट्या, गणेश हाऊसिंगवर सध्या कोणतेही कर्ज नाही आणि त्याचा डेट-टू-इक्विटी रेशो (debt-to-equity ratio) 0.01 इतका कमी आहे. त्याचा P/E रेशो सुमारे 13.6 आहे, जो दर्शवतो की मार्केटमधील अपेक्षा आधीच किमतीत समाविष्ट आहेत. कंपनीचा ROE (Return on Equity) 37.8% आणि ROCE (Return on Capital Employed) 44.0% आहे, जे चांगले आकडे आहेत. मात्र, कंपनीने अलीकडेच तिमाही निव्वळ नफ्यात (quarterly net profit) घट नोंदवली आहे, जी संभाव्य कमाईवर दबाव दर्शवू शकते.
IT कंपन्यांच्या जुन्या पुरवठा साखळ्या, मजबूत व्हेंचर कॅपिटल (venture capital) आणि जागतिक आयटी प्रतिष्ठा असलेल्या शहरांशी स्पर्धा करणे खूप कठीण आहे. अहमदाबादला केवळ कंपन्यांना आकर्षित करून चालणार नाही, तर AI (Artificial Intelligence) सारख्या क्षेत्रांमध्ये विशेष प्रतिभा आकर्षित करण्यासाठी इनोव्हेशनचे वातावरण देखील तयार करावे लागेल.
प्रकल्पाचे भविष्य
'मिलियन माइंड्स टेक सिटी' हा गुजरातच्या आर्थिक विकासासाठी एक धाडसी दृष्टीकोन आहे. जर हा प्रकल्प यशस्वीपणे राबवला गेला, तर रोजगारात लक्षणीय वाढ होईल, परदेशी गुंतवणूक आकर्षित होईल आणि अहमदाबादची भारतीय ज्ञान अर्थव्यवस्थेतील भूमिका अधिक मजबूत होईल. हा प्रकल्प तंत्रज्ञान आणि सेवा क्षेत्राच्या विस्तारासाठी राष्ट्रीय ध्येयांशी जुळतो. भारतीय IT आणि व्यावसायिक रिअल इस्टेट बाजारातील सकारात्मक दृष्टीकोन अशा विकासासाठी पोषक परिस्थिती निर्माण करतो. तथापि, स्थापित टेक जायंट्सशी स्पर्धा करण्याची वाट अजून लांब आहे. यश मिळवण्यासाठी स्पर्धात्मक अडथळे दूर करणे, उच्च प्रतिभा आकर्षित करणे आणि मोठ्या प्रमाणावरील एकात्मिक विकासाच्या गुंतागुंतीचे व्यवस्थापन करणे आवश्यक असेल.