वारसाहक्काने मिळालेली मालमत्ता विकताना टॅक्स कसा मोजायचा, हा अनेकांसाठी गोंधळाचा विषय असतो. यादरम्यान प्रॉपर्टीची मूळ खरेदी किंमत आणि टॅक्सचे नवीन नियम समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे, जेणेकरून आयटीआर (ITR) भरताना कोणतीही चूक होणार नाही.
भारतात वारसाहक्काने मालमत्ता मिळणे ही करपात्र घटना नाही. मात्र, जेव्हा तुम्ही ती मालमत्ता विकण्याचा निर्णय घेता, तेव्हा 'कॅपिटल गेन्स टॅक्स' लागू होतो. अनेकदा करदात्यांना ही टॅक्स लायबिलिटी कशी मोजायची, याबाबत मोठा गोंधळ असतो. विशेषतः जेव्हा मालमत्ता अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असते, तेव्हा नियम अधिक बारकाईने समजून घेणे गरजेचे आहे, अन्यथा प्राप्तिकर विभागाकडून नोटिशीचा सामना करावा लागू शकतो.
खरेदी किंमत कशी ठरवावी?
बहुतेक लोक चुकीने वारसाहक्काने मालमत्ता मिळाली तेव्हाची 'मार्केट व्हॅल्यू' हीच खरेदी किंमत समजतात. हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. टॅक्सच्या नियमांनुसार, ज्या व्यक्तीने ती मालमत्ता प्रथम खरेदी केली होती, तिची मूळ किंमत (Cost of Acquisition) ग्राह्य धरली जाते. जर मालमत्ता १ एप्रिल २००१ पूर्वीची असेल, तर तुम्ही त्या तारखेची 'फेअर मार्केट व्हॅल्यू' खरेदी किंमत म्हणून वापरू शकता. यामुळे लांब कालावधीच्या गुंतवणुकीवर टॅक्स कमी होण्यास मदत होते.
होल्डिंग पिरियड आणि टॅक्सचे नवीन दर
मालमत्ता तुमच्याकडे किती काळ होती, हे ठरवण्यासाठी तुमच्या स्वतःच्या मालकीच्या कालावधीत आधीच्या मालकांचा कालावधीही (Tacking) जोडला जातो. यामुळे बहुतेक वारसाहक्काने मिळालेली मालमत्ता 'लाँग टर्म कॅपिटल असेट' ठरते, ज्यामुळे टॅक्सचा बोजा कमी होतो.
Budget 2024 मधील बदलांनुसार, आता लाँग टर्म कॅपिटल गेन्सवर (LTCG) १२.५% टॅक्स लागतो, परंतु यात इंडेक्सेशनचा लाभ मिळत नाही. मात्र, २३ जुलै २०२४ पूर्वी घेतलेल्या मालमत्तेसाठी तुमच्याकडे दोन पर्याय आहेत: एकतर १२.५% टॅक्स (विना इंडेक्सेशन) किंवा जुन्या नियमांनुसार २०% टॅक्स (इंडेक्सेशनसह). तुमच्यासाठी कोणता पर्याय फायदेशीर आहे, हे गणिताने तपासून घेणे गरजेचे आहे.
टॅक्स आणि सवलती (Exemptions)
मालमत्तेचे मूल्य ₹५० लाखांपेक्षा जास्त असल्यास खरेदीदार १% TDS वजा करतो. हा TDS तुमच्या फॉर्म 26AS मध्ये दिसतो का, याची खात्री करा. जर तुम्हाला टॅक्स वाचवायचा असेल, तर तुम्ही Section 54 अंतर्गत नवीन घर घेऊ शकता किंवा Section 54EC अंतर्गत कॅपिटल गेन्स बाँड्समध्ये गुंतवणूक करून टॅक्स सवलत मिळवू शकता.
वारसदार अनेक असल्यास काय करावे?
जर मालमत्ता अनेक वारसदारांच्या नावावर असेल, तर विक्रीतून मिळालेली रक्कम आणि कॅपिटल गेन्स प्रत्येकाच्या वाटणीनुसार विभागले जातात. प्रत्येकाने आपल्या वाट्याचा टॅक्स स्वतंत्रपणे आयटीआरमध्ये दाखवणे अनिवार्य आहे. वारसाहक्काचे पुरावे, जसे की 'रजिस्टर्ड विल' किंवा 'सक्सेशन सर्टिफिकेट', व्यवस्थित जतन करून ठेवा, जेणेकरून भविष्यातील कायदेशीर वाद टाळता येतील.