अनेक गुंतवणूकदार असं समजतात की, त्यांनी त्यांच्या बँक खात्यात किंवा इतर मालमत्तांमध्ये Nominee चे नाव दिल्याने वारसा हक्काची प्रक्रिया पूर्ण होते. पण सत्य याहून वेगळे आहे. Nominee हा केवळ तात्पुरता विश्वस्त (Trustee) असतो, खरा अधिकार Legal Heir चा असतो. तुमच्या मालमत्तेचे योग्य वारसदार ठरवण्यासाठी 'Will' (मृत्युपत्र) करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
Detailed Coverage
Nominee आणि Legal Heir मधील कायदेशीर फरक
भारतातील अनेक गुंतवणूकदार जेव्हा बँक खाते, म्युच्युअल फंड किंवा विमा पॉलिसीसाठी अर्ज करतात, तेव्हा Nominee चे नाव भरतात. अनेकांना वाटते की हे नाव भरले की त्यांची संपत्ती त्यांच्या इच्छित वारसांनाच मिळेल. पण इथेच एक मोठी कायदेशीर चूक होते. Nominee आणि Legal Heir या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत.
जेव्हा खातेदार किंवा पॉलिसीधारकाचा मृत्यू होतो, तेव्हा Nominee ला मालमत्ता हस्तांतरित केली जाते. मात्र, हा Nominee केवळ एक विश्वस्त (Trustee) म्हणून काम करतो. त्याला ती मालमत्ता कायद्यानुसार किंवा मृत व्यक्तीच्या 'Will' नुसार खऱ्या वारसदारांमध्ये वाटून द्यावी लागते.
'Will' चे महत्त्व
जर मृत व्यक्तीने 'Will' (मृत्युपत्र) केलेले नसेल, तर कायद्यानुसार मालमत्तेवर Legal Heir चा हक्क असतो. हे Legal Heir वैयक्तिक कायद्यांनुसार (उदा. हिंदू वारसा कायदा) ठरवले जातात. अनेकदा Nominee आणि Legal Heir एकच व्यक्ती असू शकते, पण हे नेहमीच खरे नसते.
समजा, तुम्ही एका खात्यासाठी तुमच्या मुलाला Nominee बनवले आहे, पण मृत्यूनंतर जर इतरही कायदेशीर वारसदार असतील, तर मालमत्ता त्या सर्वांमध्ये वाटली जाईल. केवळ Nominee चे नाव असल्याने इतर वारसदारांचा हक्क संपत नाही.
संपत्तीचे नियोजन आणि 'Will' का आवश्यक?
तुमच्या मृत्यूनंतर तुमची संपत्ती कोणाला आणि कशी मिळावी, हे स्पष्टपणे नमूद करण्याचा एकमेव कायदेशीर मार्ग म्हणजे 'Will' करणे. याशिवाय, कुटुंबात वाद निर्माण होण्याची शक्यता असते.
उदा. तुम्हाला तुमची काही संपत्ती पत्नीला द्यायची आहे आणि उर्वरित मुलांमध्ये वाटायची आहे, तर हे केवळ 'Will' द्वारेच शक्य आहे. Nominee चे नाव हे केवळ एक प्रक्रियात्मक सोय आहे, जी संस्थांना पैसे किंवा मालमत्ता लवकर हस्तांतरित करण्यास मदत करते. हे मालमत्ता नियोजनाचा (Estate Planning) पर्याय नाही.
मालमत्तेच्या नोंदी कशा ठेवाव्यात?
मालमत्ता नियोजन म्हणजे फक्त Nominee चे नाव भरणे नव्हे. तुमच्या सर्व मालमत्तांची एक यादी तयार करा आणि प्रत्येक खात्यात Nominee चे नाव असल्याची खात्री करा. याव्यतिरिक्त, जीवनातील बदल जसे की Nominee चा मृत्यू, घटस्फोट किंवा कुटुंबात नवीन सदस्याचा जन्म झाल्यास, या नोंदी वेळोवेळी अद्ययावत (Update) करणे आवश्यक आहे. 'Will' तयार ठेवण्यासोबतच या नोंदी अद्ययावत ठेवल्यास, तुमच्या पश्चात कायदेशीर अडचणी टाळता येतात आणि तुमची संपत्ती तुमच्या इच्छेनुसारच वितरित होते.