अनेक भारतीय गुंतवणूकदारांचा असा समज असतो की, नॉमिनी म्हणजे मालमत्तेचा कायदेशीर मालक. मात्र, वास्तव वेगळे आहे. नॉमिनी केवळ एक 'केअरटेकर' असतो, तर मालमत्तेचा खरा मालक हा कायदेशीर वारस असतो. कौटुंबिक वाद टाळण्यासाठी तुमचे नॉमिनेशन अपडेट ठेवणे आणि इच्छापत्र (Will) तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
बँक खाते, म्युच्युअल फंड फोलिओ किंवा विमा पॉलिसीमध्ये नॉमिनीचे नाव नोंदवणे म्हणजे 'Will' तयार करणे नव्हे, असा मोठा गैरसमज अनेक गुंतवणूकदारांमध्ये आहे. कायदेशीर तज्ज्ञ आणि ताज्या न्यायालयाच्या निकालांनुसार, नॉमिनी हा मालमत्तेचा मालक नसून तो केवळ एक 'फिड्युशियरी' किंवा कस्टोडियन आहे. मालमत्तेचे कायदेशीर वारसांमध्ये वितरण होईपर्यंत ती मालमत्ता सांभाळण्याची जबाबदारी नॉमिनीवर असते.
कायदेशीर संदर्भ (Legal Precedence)
सर्वोच्च न्यायालयाने 'शक्ती येझदानी विरुद्ध जयानंद जयंत साळगावकर' या खटल्यात एक महत्त्वाचा निकाल दिला आहे. नॉमिनेशनमुळे वारसा हक्क कायद्याला बगल देता येत नाही, असे न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे. याचा अर्थ, संबंधित व्यक्तीच्या निधनानंतर, 'हिंदू वारसा कायदा' किंवा 'इंडियन सक्सेशन ॲक्ट'नुसार कायदेशीर वारसांना मालमत्ता हस्तांतरित करणे नॉमिनीवर बंधनकारक आहे, जोपर्यंत 'Will' मध्ये वेगळी तरतूद नसेल.
बँक आणि विमा कंपन्यांची प्रक्रिया
बँका किंवा विमा कंपन्या मृत्युचा दाखला मिळाल्यावर नॉमिनीला तत्काळ पैसे देतात, हे केवळ प्रशासकीय सोयीसाठी असते जेणेकरून कंपनी आपली जबाबदारी पूर्ण करू शकेल. मात्र, याचा अर्थ नॉमिनीला ते पैसे स्वतःकडे ठेवण्याचा कायदेशीर अधिकार मिळतो, असे नाही. जर इतर वारसांनी या वाटपावर आक्षेप घेतला, तर ते नॉमिनीकडून आपला हक्क मागू शकतात.
'Will' का आवश्यक आहे?
तुमच्या मृत्यूनंतर संपत्तीचे वाटप कसे व्हावे, यासाठी 'Will' हे एक निश्चित रोडमॅप आहे. इच्छापत्र नसेल तर मालमत्तेचे वाटप कायद्याच्या नियमांनुसार होते, जे तुमच्या वैयक्तिक इच्छेशी जुळणारे नसेल. यामुळे कौटुंबिक वाद, कायदेशीर लढाया आणि मालमत्ता गोठवली जाण्याचे धोके निर्माण होतात.
गुंतवणूकदारांनी काय करावे?
१. एफडी, शेअर्स, म्युच्युअल फंड आणि विमा पॉलिसीमध्ये तुमचे नॉमिनेशन अपडेट ठेवा.
२. एक सर्वसमावेशक 'Will' तयार करा, ज्यामध्ये मालमत्तेचे वाटप स्पष्टपणे नमूद असेल. यासाठी कायदेशीर सल्लागाराची मदत घेऊन 'Will' नोंदणीकृत (Register) करणे तुमच्या कुटुंबाच्या हिताचे ठरेल.