गुंतवणूकदाराच्या मृत्यूनंतर PPF किंवा ELSS सारख्या लॉक-इन गुंतवणुकी आपोआप लिक्विड होत नाहीत. वारसांना कायदेशीर प्रक्रियेद्वारेच हे पैसे मिळवता येतात, त्यासाठी नॉमिनेशन आणि नियमांची माहिती असणे गरजेचे आहे.
एखाद्या कुटुंबातील सदस्याच्या निधनानंतर त्यांच्या आर्थिक मालमत्तेचे हस्तांतरण करणे ही एक क्लिष्ट प्रक्रिया असू शकते. गुंतवणूकदारांमध्ये असा एक गैरसमज आहे की, खातेदाराच्या निधनानंतर PPF (Public Provident Fund) किंवा ELSS सारख्या टॅक्स-सेव्हिंग म्युच्युअल फंडातील लॉक-इन केलेले पैसे आपोआप मोकळे होतात. परंतु, प्रत्यक्षात या गुंतवणुकी मूळ योजनेच्या नियमांनुसारच सुरू राहतात, म्हणजेच लॉक-इन कालावधी संपल्याशिवाय पैसे काढता येत नाहीत.
ट्रान्समिशन प्रक्रिया (Transmission Process)
मृत गुंतवणूकदाराच्या मालमत्तेचे त्यांच्या कुटुंबाकडे हस्तांतरण करण्याच्या प्रक्रियेला 'ट्रान्समिशन' म्हणतात. जर नॉमिनेशन (Nomination) केलेले असेल, तर बँका किंवा म्युच्युअल फंड संस्था मृत्यूचा दाखला आणि ओळख पटवून नॉमिनीला पैसे हस्तांतरित करू शकतात. मात्र, जर नॉमिनेशन नसेल, तर कायदेशीर वारसांना 'सक्सेसन सर्टिफिकेट' किंवा 'लीगल हिअरशिप सर्टिफिकेट' सादर करावे लागते, ज्यामुळे प्रक्रिया अधिक लांबणीवर पडते.
येथे नॉमिनी आणि कायदेशीर वारस (Legal Heir) यांच्यातील फरक समजणे महत्त्वाचे आहे. भारतात नॉमिनी हा केवळ मालमत्तेचा 'ट्रस्टी' असतो, तो मालमत्तेचा पूर्ण मालक नसतो. जोपर्यंत तो व्यक्ती कायदेशीर वारस नाही, तोपर्यंत मालमत्तेवर कायदेशीर वारसांचाच हक्क असतो.
PPF आणि ELSS साठी विशेष नियम
PPF खात्याच्या बाबतीत, खातेदाराच्या निधनानंतर खाते बंद करणे अनिवार्य असते. नॉमिनी किंवा वारस या खात्यात पैसे भरू शकत नाहीत. बँकेत मृत्यूचा दाखला सादर करून खाते बंद करावे लागते आणि मृत्यूपर्यंतचे व्याज नॉमिनीला दिले जाते.
ELSS किंवा इतर म्युच्युअल फंड योजनांच्या बाबतीत, लॉक-इन कालावधी गुंतवणुकीच्या युनिट्सशी जोडलेला असतो. जर गुंतवणूकदाराचे निधन झाले, तरीही लॉक-इन कालावधी संपेपर्यंत युनिट्स रिडीम (Redeem) करता येत नाहीत. SEBI च्या नियमांनुसार, गुंतवणूकदाराच्या मृत्यूनंतरही योजनेचा मूळ लॉक-इन कालावधी पाळणे बंधनकारक असते.
आवश्यक कागदपत्रे
मालमत्ता हस्तांतरण प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी मृत्यूचा दाखला, ट्रान्समिशनसाठी अर्ज आणि वारसांची KYC कागदपत्रे असणे आवश्यक आहे. ही प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी, गुंतवणूकदारांनी त्यांच्या सर्व खात्यांचे तपशील अद्ययावत ठेवणे आणि सर्व गुंतवणुकीवर नॉमिनीचे नाव नोंदवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून नंतर कुटुंबाला कायदेशीर वादांना सामोरे जावे लागणार नाही.