महिला गुंतवणूकदार पुरुषांना मागे टाकत आहेत! भारतात आर्थिक व्यवस्थापनात मोठे बदल

महिला गुंतवणूकदारांची वाढती ताकद

भारतातील गुंतवणूक क्षेत्रात एक मोठा बदल घडताना दिसत आहे. आकडेवारीनुसार, महिला गुंतवणूकदार आता पुरुषांपेक्षा जास्त वेगाने आपला पोर्टफोलिओ वाढवत आहेत. सदीप बत्रा, HSBC इंडियाचे हेड ऑफ इंटरनॅशनल वेल्थ यांनी नमूद केले आहे की, महिला या रिस्क घेण्यास कचरतात ही जुनी कल्पना आता कालबाह्य झाली आहे. अलीकडील अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, महिला विविध प्रकारच्या उत्पादनांमध्ये गुंतवणूक करण्यास अधिक प्राधान्य देत आहेत आणि बाजारात चढ-उतार असतानाही त्या गुंतवणुकीवर टिकून राहतात.

बाजारात अस्थिरता असतानाही सुमारे 51% महिला गुंतवणूकदार सक्रिय राहिल्या, तर पुरुषांमध्ये हा आकडा 43% होता. म्युच्युअल फंडांमधील (Mutual Funds) त्यांच्या मालमत्तेत मार्च 2019 मध्ये ₹4.59 लाख कोटी होती, जी मार्च 2024 पर्यंत वाढून ₹11.25 लाख कोटी पेक्षा जास्त झाली आहे. ही वाढ महिलांचे वाढते आर्थिक सक्षमीकरण दर्शवते, ज्यामुळे त्या केवळ बचत करण्याऐवजी सक्रियपणे संपत्ती निर्माण करत आहेत.

या वाढीमागील कारणे

महिलांच्या आर्थिक उपक्रमांतील या वाढीमागे अनेक कारणे आहेत. गुंतवणूक प्लॅटफॉर्म्स, मोबाईल ॲप्स आणि डिजिटल बँकिंगची सुलभ उपलब्धता यामुळे पूर्वीच्या अडचणी दूर झाल्या आहेत. 'प्रधानमंत्री जन धन योजना' (PMJDY) सारख्या सरकारी योजनांमुळे आर्थिक समावेशनाला चालना मिळाली आहे. 2025 पर्यंत PMJDY खात्यांपैकी 56% पेक्षा जास्त खाती महिलांची असण्याची अपेक्षा आहे, जरी गुंतवणुकीसाठी त्यांचा सक्रिय वापर अजून विकसित होत आहे. जागतिक स्तरावरही महिलांची संपत्ती पुरुषांपेक्षा वेगाने वाढत आहे, जे भारताच्या मार्गाचेच प्रतिबिंब आहे.

ICICI बँक, HDFC बँक आणि स्टँडर्ड चार्टर्ड इंडिया (Standard Chartered India) सारख्या प्रमुख बँका या बाजारात सक्रिय आहेत. भारतीय वेल्थ मॅनेजमेंट (Wealth Management) क्षेत्र स्वतःच वेगाने विस्तारत आहे आणि FY2032 पर्यंत ते USD 331.13 अब्ज पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्यामध्ये बदलती लोकसंख्याशास्त्र हे एक प्रमुख कारण आहे. विशेषतः 'जनरेशन झेड' (Gen Z) मधील तरुण महिला अधिक सक्रिय दिसत असून, त्या योजनांचे पुनरावलोकन (review) करतात आणि अधिक सल्ला घेतात. मात्र, अजूनही सुमारे 40% महिला पारंपरिक गुंतवणूक पर्यायांना प्राधान्य देतात, जे बाजारातील संधींचा पूर्ण फायदा घेण्यापासून त्यांना परावृत्त करू शकते.

सल्लागार समर्थन आणि आर्थिक साक्षरतेतील आव्हाने

या प्रभावी वाढीनंतरही, काही मोठी आव्हाने कायम आहेत, ज्यामुळे काही आर्थिक संस्था मागे पडू शकतात. अनेक श्रीमंत महिलांना (अर्ध्याहून कमी) असे वाटते की त्यांना आर्थिक सल्लागारांकडून किंवा संस्थांकडून पुरेसा पाठिंबा मिळत नाही. हा फरक अनेकदा सामान्य सल्ल्यामुळे होतो, जो महिलांच्या आयुष्यातील विविध टप्पे आणि प्राधान्ये विचारात घेत नाही. जागतिक स्तरावर, वेल्थ मॅनेजमेंटमध्ये महिलांचे प्रतिनिधित्व सल्लागार भूमिकेत कमी आहे, जे नेतृत्वमधील कायम असलेल्या असमानता दर्शवते. आर्थिक साक्षरता (Financial Literacy) देखील एक समस्या आहे, कारण भारतातील केवळ 21% महिला आर्थिकदृष्ट्या साक्षर मानल्या जातात.

याव्यतिरिक्त, 59% कार्यरत महिला स्वतंत्रपणे आर्थिक निर्णय घेत नाहीत आणि अनेकदा कुटुंबाच्या मतावर अवलंबून असतात. बँक खाते उघडण्याचे प्रमाण जास्त असले तरी, बचत आणि गुंतवणुकीसाठी त्या खात्यांचा वापर कमी प्रमाणात होतो. ज्या संस्था आपल्या संवाद, उत्पादन रचना आणि सल्ला महिलांच्या वास्तविक जीवनातील परिस्थिती आणि विशिष्ट गरजांनुसार बदलणार नाहीत, त्या वेगाने वाढणाऱ्या परंतु कमी सेवा मिळवणाऱ्या ग्राहक वर्गाला गमावण्याचा धोका पत्करतील.

भविष्यातील दृष्टिकोन

भारतातील महिलांचा वाढता आर्थिक सहभाग हा सतत वाढ आणि प्रभाव दर्शवतो. वेगाने विस्तारणारे भारतीय वेल्थ मॅनेजमेंट मार्केट या लोकसंख्येवर अधिकाधिक अवलंबून राहील. वैयक्तिकृत, लवचिक आणि आंतर-पिढीतील (intergenerational) आर्थिक नियोजन देणाऱ्या संस्था, ज्या 'वन-साईज-फिट्स-ऑल' (one-size-fits-all) मॉडेल्सच्या पलीकडे जाऊन काम करतील, त्या या बदलत्या बाजारात आपले स्थान निर्माण करण्यास अधिक सज्ज असतील. हा बदल केवळ आकडेवारीपेक्षा अधिक आहे; हा एक सांस्कृतिक बदल आहे, जो महिलांना संपत्ती निर्मितीचे प्रमुख चालक म्हणून ओळखतो आणि भारतातील वित्तीय सेवांचे भविष्य नव्याने घडवत आहे.