ITR फाईलिंगचा सिझन सुरू झाला असून, गृह भाडे भत्ता (HRA) क्लेम्सवर आयकर विभागाकडून आता अधिक लक्ष ठेवले जात आहे. डेटा ऍनालिटिक्सचा वापर करून विसंगती शोधली जात आहे. नोटीस टाळण्यासाठी, तुमच्या भाडे करार, पावत्या आणि घरमालकाच्या पॅनची माहिती AIS शी जुळतेय का, हे तपासा. तसेच, नवीन कर प्रणालीत HRA सूट मिळत नाही, हे लक्षात घ्या.
काय आहे प्रकरण?
आर्थिक वर्ष 2025-26 साठी आयकर रिटर्न (ITR) भरण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. या काळात, आयकर विभाग हाऊस रेंट अलाउन्स (HRA) क्लेम्सवर विशेष लक्ष ठेवून आहे. कर अधिकारी आता सॅलरीड व्यक्तींनी केलेल्या क्लेम्सची पडताळणी करण्यासाठी ऍडव्हान्स्ड डेटा ऍनालिटिक्सचा वापर करत आहेत. ही माहिती त्यांच्या ऍन्युअल इन्फॉर्मेशन स्टेटमेंट (AIS) आणि फॉर्म 26AS मधील आर्थिक माहितीशी जुळवली जात आहे. याचा अर्थ, कर्मचाऱ्यांनी दिलेली भाड्याची माहिती आणि घरमालकाने घोषित केलेली उत्पन्न माहिती जुळत नसेल, तर ऑटोमेटेड नोटिफिकेशन किंवा स्क्रूटिनी नोटीस येण्याची शक्यता आहे.
नवीन कर प्रणालीतील फरक
अनेक करदात्यांसाठी एक मोठा गोंधळ नवीन आणि जुन्या कर प्रणालीतील फरक आहे. नवीन कर प्रणाली, जी बहुतेक करदात्यांसाठी डिफॉल्ट ऑप्शन आहे, त्यात HRA वरील सूट मिळत नाही. अनेक करदाते नवीन कर प्रणाली निवडताना नकळतपणे HRA क्लेम करतात, ज्यामुळे कर विभागाकडून कर कमी भरल्याबद्दल नोटीस येऊ शकते. ITR सबमिट करण्यापूर्वी, निवडलेली कर प्रणाली HRA कपातीसाठी पात्र आहे की नाही, याची खात्री करणे महत्त्वाचे आहे.
आवश्यक कागदपत्रे
जुन्या कर प्रणालीनुसार पात्र असलेल्यांसाठी, कागदपत्रे ही कर नोटीसपासून बचावाची पहिली पायरी आहे. करदात्यांकडे खरी भाडे पावती (rent receipts) आणि वैध भाडे करार (rental agreement) असणे आवश्यक आहे. वार्षिक भाडे ₹1 लाखांपेक्षा जास्त असल्यास, घरमालकाचा परमनंट अकाउंट नंबर (PAN) देणे बंधनकारक आहे. कर विभाग घरमालकाच्या पॅनची पडताळणी त्यांच्या स्वतःच्या आयकर फाईलिंगशी करतो, जेणेकरून भाड्याचे उत्पन्न योग्यरित्या घोषित केले जात आहे की नाही, याची खात्री करता येते. यामध्ये तफावत आढळल्यास, स्क्रूटिनी होण्याची शक्यता असते.
सामान्य चुका आणि धोके
कर अधिकारी 'बनावट' व्यवहारांना ओळखण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करत आहेत. वारंवार फ्लॅग होणाऱ्या क्लेम्समध्ये कुटुंबातील सदस्य किंवा जवळच्या नातेवाईकांना भाडे देणे, किंवा स्वतःच्या मालकीच्या मालमत्तेसाठी HRA चा दावा करणे (कोणतेही ठोस कारण नसताना) यांचा समावेश होतो. डेटा ऍनालिटिक्स सिस्टीम अशा प्रकरणांना ओळखण्यासाठी डिझाइन केल्या आहेत, जिथे 'घरमालक' हा कुटुंबातील सदस्य आहे ज्याने भाड्याचे उत्पन्न घोषित केलेले नाही, किंवा त्या भागातील मार्केट रेटपेक्षा भाडे जास्त आहे. फॉर्म 16, सॅलरी रेकॉर्ड्स आणि AIS मधील माहिती सुसंगत ठेवून ITR फाईल करणे, या धोक्यांपासून वाचण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
HRA आणि गृहकर्ज फायदे एकत्र करणे
HRA सूट आणि गृहकर्ज व्याज कपात (home loan interest deduction) एकाच वेळी क्लेम करणे शक्य आहे, पण काही विशिष्ट परिस्थितीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या व्यक्तीकडे एका शहरात घर असेल आणि ते दुसऱ्या शहरात नोकरी करत भाड्याने राहत असतील, तर ते दोघेही क्लेम करू शकतात. तथापि, केवळ मालमत्तेचे मालक असणे HRA क्लेम करण्यास अपात्र ठरवत नाही, जर अटी पूर्ण केल्या असतील. याउलट, करदात्याच्या मालकीच्या मालमत्तेसाठी त्याच शहरात HRA चा दावा करणे सामान्यतः परवानगी नाही, जोपर्यंत राहण्यासाठी वेगळ्या ठिकाणी जाण्याचे वैध कारण नसेल. करदात्यांनी भाडे भरल्याचा पुरावा आणि गृहकर्ज व्याज प्रमाणपत्राची खात्री करावी, जेणेकरून कर विभागाने कधीही पुनरावलोकन केल्यास या दुहेरी क्लेम्सना समर्थन मिळेल.