जेव्हा होम लोन घेणाऱ्यांपैकी एका सह-कर्जदाराचे निधन होते, तेव्हा कर्जाची संपूर्ण रक्कम फेडण्याची कायदेशीर जबाबदारी जिवंत असलेल्या सह-कर्जदारावर येते. बँकेकडून कर्ज आपोआप रद्द होत नाही किंवा EMI थांबत नाही. त्यामुळे, कुटुंबाने लोन इन्शुरन्स (Loan Insurance) आहे का हे तपासणे आणि बँकेशी संपर्क साधणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून डिफॉल्ट किंवा SARFAESI कायद्यांतर्गत कारवाई टाळता येईल.
सह-कर्जदाराच्या निधनानंतर कर्जाचे काय होते?
घरात दुःखाचे वातावरण असताना, आर्थिक जबाबदाऱ्या मात्र तशाच राहतात. अनेकदा अशी चुकीची समजूत असते की सह-कर्जदाराच्या मृत्यूनंतर कर्ज माफ होते किंवा रद्द होते. पण प्रत्यक्षात, जिवंत राहिलेला सह-कर्जदार कर्जाच्या 100% रकमेसाठी कायदेशीररित्या जबाबदार असतो. सामान्यतः, कर्ज करारात दोन्ही व्यक्ती संयुक्तपणे आणि स्वतंत्रपणे जबाबदार असतात. याचा अर्थ, बँक संपूर्ण EMI जिवंत असलेल्या व्यक्तीकडून वसूल करू शकते.
EMI थांबतो का?
मृत्यू प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतरही बँक EMI थांबवत नाही. जर जिवंत असलेल्या सह-कर्जदाराने कर्ज आपोआप समायोजित होईल या आशेने EMI भरणे थांबवले, तर तो डिफॉल्ट ठरू शकतो. थकीत हप्त्यांमुळे क्रेडिट स्कोरवर परिणाम होतो आणि गंभीर प्रकरणांमध्ये, बँक SARFAESI कायद्यांतर्गत वसुलीची प्रक्रिया सुरू करू शकते. या कायद्यानुसार, कर्ज थकल्यास आणि खाते NPA (Non-Performing Asset) झाल्यास बँक गहाण ठेवलेल्या मालमत्तेचा ताबा घेऊ शकते.
लोन इन्शुरन्सची भूमिका
कुटुंबासाठी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे होम लोनसोबत क्रेडिट-लिंक्ड लाईफ इन्शुरन्स पॉलिसी (Credit-linked Life Insurance Policy) घेतली होती का, हे तपासणे. अशी पॉलिसी सक्रिय असल्यास, ती कर्जदाराच्या मृत्यूनंतर थकबाकीची काही किंवा संपूर्ण रक्कम फेडण्यासाठी मदत करू शकते. मात्र, यासाठी इन्शुरन्स क्लेम (Insurance Claim) दाखल करणे आवश्यक असते आणि पॉलिसीच्या अटींचे पालन करावे लागते. त्यामुळे, लोन डॉक्युमेंट्स तपासून इन्शुरन्स संरक्षण आहे का हे पाहून त्वरित क्लेम प्रक्रिया सुरू करणे महत्त्वाचे आहे.
मालमत्तेच्या मालकीचे काय?
जर मृत व्यक्ती मालमत्तेची सह-मालक (Co-owner) असेल, तर परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची होते. घराचा त्याचा वाटा आपोआप जिवंत असलेल्या सह-कर्जदाराकडे जात नाही, तर तो मृत व्यक्तीच्या इस्टेटचा भाग बनतो. या वाट्यावर वारसा हक्क कायदा (Succession Laws) आणि मृत्यूपत्र (Will) लागू होते. यामुळे अशी परिस्थिती उद्भवू शकते की, जिवंत असलेला सह-कर्जदार बँकेचे संपूर्ण कर्ज फेडण्यास जबाबदार असेल, परंतु मालमत्तेचा पूर्ण मालक नसेल. या मालकीच्या तपशिलांचे स्पष्टीकरण करणे कुटुंबासाठी आवश्यक आहे.
तातडीने काय करावे?
सह-कर्जदारासाठी सर्वात महत्त्वाचे आणि तातडीचे पाऊल म्हणजे थेट बँकेशी संपर्क साधणे. बँकांकडे अशा परिस्थिती हाताळण्यासाठी अंतर्गत प्रक्रिया असतात. बँकेशी संपर्क साधल्याने कुटुंबाला कर्जाची नेमकी स्थिती, इन्शुरन्स कव्हरेज आणि आर्थिक अडचणींबद्दल माहिती मिळू शकते. कागदपत्रांचे काम वेळेवर पूर्ण करणे हे कर्जाला दीर्घकालीन कायदेशीर किंवा आर्थिक त्रासाचे कारण बनण्यापासून रोखण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे.