बँक, डिमॅट आणि म्युच्युअल फंड खात्यांमध्ये एकाच व्यक्तीला नॉमिनी करणे सोयीचे वाटत असले तरी, यामुळे कायदेशीर पेच निर्माण होऊ शकतात. नॉमिनी म्हणजे कायदेशीर वारस नसून केवळ एक कस्टोडियन असतो, हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
अनेक गुंतवणूकदार बँक, डिमॅट किंवा म्युच्युअल फंड खाती उघडताना सोयीसाठी एकाच व्यक्तीचे नाव 'नॉमिनी' म्हणून नोंदवतात. हे खाते उघडताना सोपे वाटत असले तरी, ही पद्धत भविष्यात कुटुंबासाठी मोठी डोकेदुखी ठरू शकते.
नॉमिनी विरुद्ध कायदेशीर वारस (Legal Heir)
गुंतवणूकदारांनी सर्वात आधी हे समजून घेतले पाहिजे की, नॉमिनी आणि कायदेशीर वारस यात फरक आहे. SEBI च्या नियमांनुसार, नॉमिनी म्हणजे संपत्ती मिळवण्यासाठी अधिकृत असलेला एक ट्रस्टी किंवा कस्टोडियन असतो. त्यांची जबाबदारी ती संपत्ती ताब्यात घेऊन कायद्यानुसार किंवा 'विल' (Will) नुसार कायदेशीर वारसांना हस्तांतरित करणे ही असते.
नॉमिनीचे नाव असणे म्हणजे तो त्या संपत्तीचा मालक बनत नाही. जर तुम्ही पत्नीचे नाव नॉमिनी म्हणून दिले असेल, पण तुमच्या 'विल'मध्ये संपत्ती मुलांमध्ये वाटण्याचे स्पष्ट आदेश असतील, तर 'विल'ला प्राधान्य दिले जाते. जेव्हा नॉमिनेशन आणि 'विल' यात ताळमेळ नसतो, तेव्हा वारसांमध्ये कायदेशीर वाद आणि संपत्ती हस्तांतरणात विलंब होतो.
एकसमान नॉमिनेशनचे धोके
प्रत्येक आर्थिक मालमत्तेचे एक वेगळे उद्दिष्ट असते. उदाहरणार्थ, बँक खात्यातील रक्कम घरातील दैनंदिन खर्चासाठी असू शकते, तर काही गुंतवणुकी मुलांच्या शिक्षणासाठी किंवा वृद्धापकाळासाठी राखून ठेवलेल्या असू शकतात. अशा वेळी सर्वांसाठी एकच नॉमिनी ठेवल्यास तुमच्या आर्थिक उद्दिष्टांवर पाणी फिरू शकते. जर नॉमिनी ही त्या विशिष्ट निधीची हक्काची व्यक्ती नसेल, तर कायदेशीर वारसांना आपला हक्क मिळवण्यासाठी दीर्घ आणि खर्चिक कायदेशीर प्रक्रियेतून जावे लागते.
सुरक्षित नियोजनासाठी काय करावे?
नॉमिनेशनला केवळ प्रशासकीय काम न मानता, ते तुमच्या आर्थिक नियोजनाचा एक भाग समजा. सर्व आर्थिक खात्यांची आणि त्यांच्या नॉमिनींची एक अद्ययावत यादी ठेवा. आयुष्यातील मोठ्या घटनांनंतर, जसे की लग्न, घटस्फोट किंवा कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीचे निधन, नॉमिनेशनची पुन्हा एकदा पडताळणी करा. तसेच, नॉमिनेशन कधीही 'विल'ला पर्याय ठरू शकत नाही, हे लक्षात ठेवा. एक कायदेशीर 'विल' तयार करणे नेहमीच हिताचे ठरते, ज्यामुळे तुमच्या पश्चात संपत्तीचे वाटप तुमच्या इच्छेनुसार होईल.