Employee Stock Options (ESOPs) वर एक्सरसाइज आणि विक्री अशा दोन्ही टप्प्यांवर टॅक्स लागतो. अनेक कर्मचारी चुकीच्या पद्धतीने 'कॉस्ट ऑफ ॲक्विझिशन' कॅल्क्युलेट केल्यामुळे जास्त टॅक्स भरतात. 'फेअर मार्केट व्हॅल्यू' (FMV) नीट समजून घेतल्यास तुम्ही या दुहेरी कर आकारणीपासून वाचू शकता.
ESOPs (Employee Stock Option Plans) हे संपत्ती निर्माण करण्याचे एक प्रभावी साधन आहे, पण याची कर रचना अत्यंत गुंतागुंतीची असते. शेअर्स एक्सरसाइज करताना आणि विकताना अशा दोन वेगवेगळ्या टप्प्यांवर कर भरावा लागतो. योग्य नियोजनाअभावी गुंतवणूकदार अनेकदा जास्तीचा कर भरून बसतात.\n\n### 'ड्राय टॅक्स'चे वास्तव\n\nजेव्हा तुम्ही ऑप्शन्स एक्सरसाइज करता, तेव्हा शेअर्सची 'फेअर मार्केट व्हॅल्यू' (FMV) आणि एक्सरसाइज प्राईस यांच्यातील फरकावर 'सॅलरी' म्हणून टॅक्स भरावा लागतो. याला 'ड्राय टॅक्स' म्हणतात, कारण या टप्प्यावर तुम्हाला शेअर्स मिळालेले असले तरी हातामध्ये रोख रक्कम आलेली नसते. तरीही सरकारी नियमांनुसार तुम्हाला त्यावरील टॅक्स भरावा लागतो, त्यामुळे यासाठी आधीच तरतूद ठेवणे आवश्यक आहे.\n\n### दुहेरी कर टाळण्यासाठी ही चूक टाळा\n\nसर्वात मोठी चूक शेअर्स विक्रीच्या वेळी होते. अनेकजण विक्री करताना मूळ एक्सरसाइज प्राईसलाच 'कॉस्ट ऑफ ॲक्विझिशन' मानतात. समजा, तुम्ही ₹100 ला शेअर एक्सरसाइज केला आणि तेव्हा त्याची FMV ₹500 होती, तर तुम्ही आधीच ₹400 च्या फरकावर सॅलरी टॅक्स भरला आहे. आता जर तुम्ही तो शेअर ₹600 ला विकला, तर तुमची कॉस्ट ऑफ ॲक्विझिशन ₹500 असायला हवी, ₹100 नाही. जर तुम्ही ही दुरुस्ती केली नाही, तर तुम्हाला पुन्हा एकदा सुरुवातीच्या ₹400 च्या नफ्यावर कर द्यावा लागेल, म्हणजेच दुहेरी कर आकारणी होईल.\n\n### टॅक्स प्लानिंग आणि नियम\n\nशेअर्सच्या होल्डिंग पिरियडवर टॅक्सचे दर अवलंबून असतात. लिस्टेड कंपन्यांसाठी १२ महिने आणि अनलिस्टेड कंपन्यांसाठी २४ महिने शेअर्स होल्ड केल्यास 'लॉन्ग टर्म कॅपिटल गेन' (LTCG) चा लाभ मिळतो, जो नेहमीच्या टॅक्स स्लॅबपेक्षा कमी असतो. मात्र, फक्त टॅक्स वाचवण्यासाठी शेअर्स दीर्घकाळ होल्ड करण्यापेक्षा कंपनीच्या मार्केट व्हॅल्यूचा विचार करणेही महत्त्वाचे आहे.\n\n### कागदपत्रांचे महत्त्व\n\nअनलिस्टेड कंपन्यांच्या बाबतीत, 'कॅटेगरी I मर्चंट बँकर'कडून घेतलेले 'व्हॅल्यूएशन सर्टिफिकेट' सुरक्षित ठेवा. आयटी विभागाकडून भविष्यात विचारणा झाल्यास हे डॉक्युमेंट्स तुमच्यासाठी भक्कम पुरावा ठरू शकतात.