कमाईचे नवे मॉडेल: अमेरिकन उद्योजकाच्या 'कमिशन'वर आधारित नोकरीमुळे भारतात वाद

अमेरिकेतील उद्योजक मिकी हार्डी (Mickey Hardy) यांनी सोशल मीडियावर केलेल्या एका पोस्टमुळे नोकरी आणि मोबदला देण्याच्या पद्धतींवर जागतिक स्तरावर नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे.

सध्या चर्चेत असलेले हे प्रकरण एका भारतीय नोकरी शोधणाऱ्या व्यक्तीचे आहे, ज्याने सुरुवातीला आपली कौशल्ये सिद्ध करण्यासाठी विनामोबदला (unpaid) काम करण्याची तयारी दर्शवली होती. यानंतर, त्याला एका अशा भूमिकेवर नियुक्त केले गेले, जिथे त्याचे काम पूर्णपणे कमिशनवर आधारित आहे. या मॉडेलनुसार, कर्मचारी स्वतः निर्माण केलेल्या नफ्यातील 20% वाटा मिळवतो. हार्डी यांच्या दाव्यानुसार, यामुळे कर्मचाऱ्याला दरमहा सुमारे $5,000 म्हणजेच अंदाजे ₹4.7 लाखांपर्यंत उत्पन्न मिळत आहे.

व्यवसायाच्या दृष्टीने मॉडेलचे फायदे

व्यवसायाच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, हे मॉडेल 'परफॉर्मन्स-लिंक्ड पे' (performance-linked pay) किंवा 'आउटकम-बेस्ड' (outcome-based) मॉडेलकडे एक महत्त्वाचे पाऊल दर्शवते. या पद्धतीत, कंपनीला निश्चित पगार खर्च (fixed payroll costs) करावा लागत नाही, ज्यामुळे कंपनीचा धोका कमी होतो आणि कर्मचाऱ्यांवर तो वाढतो. विशेषतः मीडिया किंवा सेल्ससारख्या क्षेत्रांमध्ये, जिथे जलद वाढ साधायची असते, तिथे कंपन्यांसाठी हे एक आकर्षक मॉडेल ठरू शकते. कर्मचाऱ्यांसाठीही, जर त्यांच्यात निकाल देण्याची क्षमता असेल, तर या मॉडेलमध्ये अमर्याद कमाईची संधी आहे.

काय आहेत चिंता?

मात्र, या मॉडेलवर टीकाही होत आहे. समीक्षकांच्या मते, केवळ कौशल्ये दाखवण्यासाठी 'विनामोबदला' काम करणे हा एक धोकादायक पायंडा ठरू शकतो. यामुळे आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ असलेल्या नोकरी शोधणाऱ्यांचे शोषण होण्याची शक्यता आहे, ज्यांच्याकडे योग्य वेतन मागण्याची वाटाघाटीची ताकद नसू शकते. तसेच, अशा प्रकारच्या व्यवस्था स्थानिक कामगार कायद्यांचे उल्लंघन करतात का, जसे की किमान वेतन कायदे, यावरही प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे, विशेषतः जेव्हा नवीन किंवा इंटर्न कामगार यात सामील असतात.

गुंतवणूकदार आणि भविष्यातील ट्रेंड

गुंतवणूकदार आणि मार्केट विश्लेषकांसाठी, हे प्रकरण जागतिक गिग इकॉनॉमी (gig economy) आणि रिमोट आउटसोर्सिंगमधील (remote outsourcing) व्यापक ट्रेंड दर्शवते. कंपन्या खर्च कमी करण्याचे मार्ग शोधत असताना, निश्चित पगाराऐवजी कामगिरीवर आधारित बदलत्या मोबदल्याचे मॉडेल फ्रीलान्सिंग आणि रिमोट वर्क क्षेत्रात अधिक सामान्य होत आहेत. यामुळे कंपन्यांची कार्यक्षमता वाढू शकते आणि खर्च कमी होऊ शकतो, परंतु कर्मचाऱ्यांच्या व्यवस्थापनात आणि त्यांना टिकवून ठेवण्यात एक नवीन आव्हान निर्माण होते.

पुढील घडामोडी

या मॉडेलची टिकाऊपणा (sustainability) हा संशोधनाचा मुख्य विषय आहे. उच्च कामगिरी करणारे कर्मचारी या रचनेत यशस्वी होऊ शकतात, परंतु उच्च एट्रीशन (attrition), कायदेशीर समस्या आणि ब्रँड प्रतिमेचे धोके यांमुळे हे कंपन्यांसाठी दुधारी तलवारीसारखे ठरू शकते. यापुढे, नियामक संस्था आणि कंपन्यांची एचआर (HR) धोरणे अशा प्रकारच्या अपारंपरिक, केवळ कमिशनवर आधारित कामाच्या करारांना कशा प्रकारे प्रतिसाद देतात, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.